Önemli Not: Bu çalışmada kullanılan temel kavramlar (akıl, ruh, nefs, zekâ, kişilik, fıtrat, irade) hakkında detaylı bilgi için lütfen Temel Kavramlar ve Tanımlar bölümüne bakınız. Bu kavramların doğru anlaşılması,Nefs Terbiyesi ve manevi gelişim sürecini kavramak için elzemdir.
İslam tasavvufunda, insanın manevi gelişimi ve ahlaki olgunlaşması temel konular arasında yer almaktadır. Tasavvuf düşüncesine göre Allah, aklı ve nefsi yaratarak insanı farklı mertebelerde sınamıştır. Rivayetlere göre, Allah Teâlâ aklı yarattığında ona "Ben kimim?" diye sormuş, akıl "Sen Rabb'imsin, ben de kulunum" diye cevap vermiştir (18) . Ardından nefs yaratılmış ve ona da aynı soru sorulduğunda, nefs "Sen sensin, ben de benim" demiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ nefsi ıslah etmek için onu açlığa bırakmış ve nihayetinde nefs de "Ya Rabbi, Sen Rabb'imsin, ben de kulunum" diyerek teslim olmuştur (18) . Allah meleklerine, "Siz şahit olun; akıl kimde ortaya çıkarsa onu affederim" buyurmuştur (52) , (47) .
Bu Çalışmanın Kavramsal Çerçevesi: İnsan, fıtratında hem hayvani (nefs, zekâ, beden) hem de meleki (ruh, akıl, vicdan) özellikleri barındıran benzersiz bir varlıktır. Bu çalışmada ele alınan Nefs Terbiyesi ve manevi gelişim süreci, aslında insanın akıl ve ruhunu kullanarak iradesiyle nefsini terbiye etmesi, böylece meleki özelliklerinin hayvani özelliklerine galebe çalmasını sağlaması sürecidir. Bu süreçte kişilik bütünlüğü oluşur ve insan fıtratındaki en yüksek potansiyele ulaşır.
Bu sembolik anlatım, tasavvuf geleneğinde nefs, akıl, ruh ve kalp ilişkisini açıklayan metinlerle aynı istikamette, insan benliğinin arınma sürecini sembolik olarak ifade eder (52) , (47) . Tasavvuf alimleri, Allah'ın nefsi tanımadığı için bütün mahlukatın hakikatini nefsi parçalayarak dağıttığını ve atomlardan insana, cinlerden hayvanlara kadar her varlığa nefsten bir parça verdiğini belirtmişlerdir (19) . Bu bakış açısına göre kâinatta görünen kaos ve vahşet, Allah'ın nefs üzerinde kurduğu hakimiyetin bir yansımasıdır ve Esmâü'l-Hüsnâ'nın controlü altındadır (45) . İslâm filozofları nefs ve ruhu temelde bir kabul ederken (48) , bazı kelâmcılar ve modern İslami psikoloji yaklaşımları ruhu (bilinç kaynağı, merkezi kalp) ve nefsi (güdülerin kaynağı, merkezi beyin) ayrı cevherler olarak ele almaktadır (14) . Tasavvufi ve İslami psikoloji literatürü de kâinatı, nefs, ruh, akıl ve kalp boyutlarıyla bütüncül bir varlık alanı olarak ele alır; insanın iç dünyasındaki çatışmalar ile kâinattaki kaos arasında anlamlı bir paralellik kurar (32) , (36) , (47) .
Allah, akıl sahibi mahlûkat olarak insanlara, cinlere ve meleklere akıl verdi. İnsanlara ve cinlere ise ayrıca nefs verdi. Dolayısıyla kâinattaki kaos, Allah'ın nefsi üzerindeki hâkimiyetinin ve Esmâü'l-Hüsnâ'nın hakikatinin controlü altındadır. Modern çalışmalar da İslami bakış açısından ruh ( ar-rûh ), kalp ( al-qalb ), nefs ( an-nafs ) ve aklın ( al-'aql ) birbiriyle ilişkili alanlar olduğunu ve "manevi zekâ"nın bu kavramların dengeli birlikteliğiyle şekillendiğini vurgular (32) , (36) , (47) . Allah'ın muradı insandır; daveti ise İslâm'dır.
Önceki Bölümden Bağlantı: Giriş bölümünde akıl ve nefs arasındaki ilişkiyi gördük. Şimdi bu ilişkinin Allah'ın sıfatları ile nasıl bağlantılı olduğunu inceleyelim.
Kavramsal İlişki: Allah'ın Cemal ve Celal sıfatları, insanın nefsinde ve kişiliğinde farklı şekillerde tecelli eder. Akıl ve ruh Cemal sıfatlarına, nefs ve beden ise Celal sıfatlarına daha yakındır. Dengeli bir gelişim için her iki boyutun da tanınması gerekir.
Kâinatta Allah'ın Cemal ve Celal sıfatları gözlemlenebilir. Celal sıfatları kâinatın vahşi hakikatiyle, yani kudret, kahhar ve izzet tecellileriyle ilgilidir. Cemal sıfatları ise Allah'ın akıl verdiği mahlûkata peygamberleri aracılığıyla öğrettiği güzel ahlakın, merhametin ve lütfun yansımasıdır (36) , (35) . Esmâü'l-Hüsnâ üzerine yapılan çağdaş çalışmalar, ilahi isimlerin sadece teorik bir akîde konusu değil, aynı zamanda mü'minin duygu, düşünce ve davranışlarında ahlaki bir standarda dönüştürülmesi gereken değerler bütünü olduğunu vurgular (36) , (35) .
Allah, akıllı mahlûkattan —insan ve cinlerden— istediği şeyi şöyle beyan etmiştir: "Peygamberlere uyun. Cemal sıfatlarını, Celal sıfatlarım üzerine hâkim kılın ki sizi affedeyim." Tasavvufi literatürde de insanın olgunlaşması, Esmâü'l-Hüsnâ'nın tecellilerini kendi ahlakında yansıtmasıyla, yani "tehalluk bi ahlâkillâh" ilkesiyle açıklanır (36) , (35) . Esmâü'l-Hüsnâ merkezli ahlak çalışmaları, ilahi isimlerin bilinip içselleştirilmesinin, merhamet, adalet, sabır ve ihsan gibi erdemlerin hayatın her alanına taşınması anlamına geldiğini vurgular (36) , (35) .
Önceki Bölümden Bağlantı: Allah'ın Cemal ve Celal sıfatlarını anlayan bir mümin, artık nefsini tanımaya ve terbiye etmeye hazırdır. İşte bu süreçte geçilecek mertebeler.
Kavramsal Bağlantı: Nefs Mertebeleri, nefs kavramının pratikteki tezahürüdür. İnsanın akıl ve ruhunu kullanarak nefsini terbiye etmesi, bu mertebelerde yükselmesini sağlar. İradenin gücü, zekânın yönlendirilmesi ve kişilik bütünlüğü bu süreçte kritik rol oynar.
Tasavvuf ilminde nefsin yedi temel mertebesi bulunmaktadır ve bu mertebeler, insanın manevi yolculuğundaki aşamaları temsil eder (51) . Sufiler, Kur'an-ı Kerim'in çeşitli ayetlerine dayanarak nefsin bu mertebelerini belirlemiş ve her mertebenin kendine özgü özelliklerini tanımlamışlardır (37) . İnsanlar, peygamberlerin hakikatine uyarak yahut Allah'ın tavsiye ettiği güzel ahlakın farkındalığını kavrayarak nefsi emmâreden, nefsi levvâme ve nefsi mutmainne gibi mertebelere yükselirler (52) , (47) . Özetle bütün kâinat, esfele safiline indirilen nefsi emmârenin hakikatine tabidir; fakat bütün varlık Allah'ın Esmâsının controlü altındadır. Nefs Mertebelerini açıklayan çalışmalar, Kur'an'da geçen nefsi emmâre (Yusuf, 12/53), nefsi levvâme (Kıyame, 75/2) ve nefsi mutmainne (Fecr, 89/27) kavramlarının insanın ahlaki ve psikolojik dönüşüm aşamalarını simgelediğini belirtir (52) . Bu yedi mertebe şu şekilde sıralanmaktadır:
1. Nefs-i Emmâre: İnsana sürekli kötülük yapmasını ve günah işlemesini emreden nefs mertebesidir (6) . Kur'an-ı Kerim'de "Şüphesiz nefs kötülüğü emredicidir" (Yusuf, 12/53) ayeti bu mertebeye işaret etmektedir (32) . Bu nefse sahip olan kişiler, yaptıkları kötülüklerden pişmanlık ve vicdan azabı duymazlar (28) . Nefs-i emmârenin en alt seviyesidir (46) .
Kavramsal Analiz: Bu mertebede nefs, aklın ve ruhun kontrolü dışındadır. Zekâ, sadece hayatta kalma ve anlık hazları elde etme için kullanılır. İrade henüz gelişmemiş, kişilik parçalı ve tutarsızdır. Fıtratın potansiyeli örtülüdür.
2. Nefs-i Levvâme: Kendini kınayan nefs olarak tanımlanır (21) . Bu mertebedeki kişi, işlediği günahlardan ötürü pişmanlık duyar ve kendini sürekli levm eder (41) . Kur'an-ı Kerim'de "Kendisini levm eden nefse yemin ederim ki" (Kıyame, 75/2) ayeti bu mertebeyi ifade etmektedir (32) . Kişinin günah işlediğinde vicdani bir rahatsızlık duyduğu ara aşamadır (46) .
Kavramsal Analiz: Bu aşamada akıl uyanmaya ve nefsin yanlışlarını görmeye başlar. Vicdan (vicdani kişilik boyutu) aktif hale gelir. İrade güçlenmekte ama henüz tam kontrol sağlanamamıştır. Kişilik gelişme sürecindedir.
3. Nefs-i Mülheme: İlhama mazhar olmuş nefstir (37) . Bu nefs, iyinin ve kötünün farkındadır ve doğru olanları yapma konusunda çaba gösterir. Şems Suresi 7-8. ayetlerinde "Nefse ve ona düzen verene, ona fücur ve takvayı ilham edene" (Şems, 91/7-8) ifadeleri bu mertebeyi anlatmaktadır (32) .
Kavramsal Analiz: Akıl ve ruh arasında denge kurulmaya başlanır. Zekâ, artık aklın hizmetine girmiştir. İrade güçlenmiş, ilahi ilhamlar alınmaya başlanmıştır. Kişilik bütünlüğü oluşmaktadır.
4. Nefs-i Mutmainne: Huzura eren, tatmin olmuş nefs mertebesidir (51) . Kur'an-ı Kerim'de "Ey huzura eren nefs! Sen Allah'tan ve O da senden razı olarak Rabbine dön!" (Fecr, 89/27-28) ayeti bu mertebeyi tanımlamaktadır (32) . Bu mertebede insan, Allah'ın emir ve yasaklarından zerre kadar ayrılmaz (34) . Allah ile rıza ve teslimiyet makamıdır (46) .
Kavramsal Analiz: Bu en üst mertebede akıl, ruh, nefs ve zekâ tam uyum içindedir. İrade olgunlaşmış, kişilik bütünlüğüne ulaşılmıştır. İnsan fıtratının en yüksek potansiyelini gerçekleştirmiştir. Tüm kişilik boyutları (ruhsal, akli, vicdani, bedensel) dengeli çalışır.
5. Nefs-i Râzıyye: Allah'tan razı olmuş nefstir (37) . Bu mertebedeki kişinin nefsi, Allah tarafından gelmiş ve geçmiş olan her şeye razıdır (19) .
6. Nefs-i Marzıyye: Allah'ın rızasına nail olmuş, kendisinden razı olunmuş nefstir (37) . Bu makama gelindiğinde kişi, hem Allah katında hem kulları katında makbuldür (34) .
7. Nefs-i Kâmile: Olgunlaşmış, kemale ermiş nefstir (51) . Kur'an-ı Kerim'de "Nefsini temizleyen kurtuluşa ermiştir" (Şems, 91/9) ayeti bu mertebeyi ifade etmektedir (32) . Bu mertebedeki kişinin tüm ahlaki güzellikleri taşıdığı ve her halinin ibadet sayıldığı belirtilmektedir (37) .
İslam tasavvufunda küllü nefsin (bütüncül nefsin) parçalanması ve her bireye bir parça düşmesi fikri, Jung'un kolektif bilinçdışı kavramını hatırlatır (32) . Metindeki "puzzle" metaforu, bu bireysel ve kolektif mücadeleyi açımlar. Her varlık, küllü nefsten bir "parça"dır. Terbiye edilmemiş nefsler (nefsi emmare) birbirinin etkisi altındadır ve kolektif bir negatif enerji oluşturur (32) . Modern sosyal psikolojide bu durum, sosyal bulaşma (social contagion) ve grup dinamikleri teorileriyle açıklanabilir (36) .
Nefsi mutmainne (huzura ermiş nefs), İslam tasavvufunda nefs gelişiminin en olgun aşamasıdır (48) . Bu aşamada birey, cemal sıfatlarını celal sıfatlarına hakim kılarak, kendi "puzzle parçasını" bağımsızlaştırır. Birey, "puzzle parçasının hakikatini bağımsızlaştırdığında", yani kolektif emmare etkisinden kurtulup mutmainne seviyesine ulaştığında, kendi özgün manevi potansiyelini gerçekleştirmiş olur (32) . Jung'un bireyselleşme (individuation) süreci, benlik gerçekleştirme ve bütünleşme anlamında bu yolculukla paralellik gösterir (32) .
2024-2025 eğitim döneminde, dünya genelinde Social-Emotional Learning (SEL) programlarının yaygınlaştığı görülmektedir. Bu programlar,Nefs Terbiyesinin modern versiyonu olarak değerlendirilebilir. CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning) tarafından geliştirilen framework, beş temel yetkinlik alanı tanımlamaktadır: öz-farkındalık, öz-yönetim, sosyal farkındalık, ilişki becerileri ve sorumlu karar verme (25) , (26) .
Bu yetkinlikler, tasavvuftaki Nefs Mertebelerinin gelişimi ile doğrudan paralellik gösterir. Öz-farkındalık nefsi levvame (kınayan nefs) aşamasına, öz-yönetim nefsi mülheme (ilham alan nefs) aşamasına ve sorumlu karar verme de nefsi mutmainne (huzura ermiş nefs) aşamasına karşılık gelir (20) , (22) . Online küresel sınıf ortamlarında yapılan çalışmalar, duygusal zekanın öz-düzenleme yoluyla akademik performansı artırdığını göstermiştir (7) , (30) .
2024 araştırmaları, Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) ve Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT) programlarının, İslami meditasyon pratikleriyle (tefekkür, muraqaba, dhikr) benzer nörolojik etkilere sahip olduğunu göstermektedir (7) . Her iki yaklaşım da default mode network'ü (DMN) düzenleyerek ego-merkezli düşünceyi azaltmaktadır. Özellikle meditasyon ve mindfulness pratiklerinin prefrontal korteksi güçlendirdiği ve limbik sistemin aşırı tepkilerini azalttığı gösterilmiştir (7) , (30) .
Günümüzde teknoloji bağımlılığı, özellikle smartphone ve sosyal medya bağımlılığı, nefsi emmare seviyesindeki davranış kalıplarını güçlendirmektedir. 2024 araştırmaları, yüksek smartphone kullanımının düşük öz-düzenleme ve zayıf duygusal zeka ile ilişkili olduğunu göstermektedir (5) . Dopamin döngüsü ve anlık tatmin arayışı, modern nefsi emmarenin dijital tezahürleridir. Bu nedenle, dijital detox ve bilinçli teknoloji kullanımı stratejileri, çağdaşNefs Terbiyesinin önemli bileşenleri haline gelmiştir (7) , (5) .
2025 yılında yaygınlaşması beklenen AI-destekli kişisel gelişim uygulamaları,Nefs Terbiyesi sürecini destekleyebilir. Bu uygulamalar, bireyin duygusal durumunu takip ederek kişiselleştirilmiş meditasyon ve öz-düzenleme egzersizleri sunmaktadır (30) . Ancak, bu teknolojilerin etik kullanımı ve gizlilik konuları da dikkatle değerlendirilmelidir.
Tasavvuf geleneğinde, nefsin terbiye edilmesi ve manevi mertebelere yükselme süreci "seyr-ü sülûk" olarak adlandırılmaktadır (52) . Seyr-ü sülûk, "yola girmek, yolda yürümek" anlamlarına gelir ve tasavvufta insanı Hakk'a ulaştıran tavır, amel, ibadet ve davranış tarzlarını ifade eder (21) . Bu manevi yolculukta kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:
Nefsin aldatıcı ve geçici arzularını kırmak için az yemek, az uyumak, az konuşmak gibi mücahede esasları benimsenmiştir (34) . Halvetiye gibi nefsani tarikatlarda,Nefs Terbiyesi sülûkün temelini oluşturur ve yedi nefs mertebesi için belirlenen yedi ilahi isim (kelime-i tevhid, Allah, hû, hak, hay, kayyûm, kahhâr) zikredilerek yapılır (34) . Tasavvufi kaynaklara göre Nefs-i Emmâre 'yi zayıflatmanın yolu onu güçsüz bırakmaktır (45) . Bu, "az yemek, az uyumak, az konuşmak" (45) ve "insanlardan uzaklaşmak (halvet)" (45) gibi riyâzet (nefsi zorlama) uygulamalarıyla yapılır. Bu, nefsin hayvani arzularıyla sürekli bir mücadele (mücâhede) içinde olmayı gerektirir (52) .
Manevi terbiye usullerinin en önemlileri arasında zikir ve sohbet bulunmaktadır (51) . Tasavvuf büyüklerinden Nakşibendi Hz.leri "Bizim terbiye yolumuz, sohbet üzerine kuruludur" buyurmuştur (51) . Sohbet ve zikir meclisleri, ilahi rahmet ve sekînetin sağanak halinde yağdığı manevi ortamlar olarak kabul edilir (51) . Nefsi emmârenin baskısından kurtulmak için en temel yöntemlerden biri, "dâimâ lâ ilâhe illallâh zikrine devâm etmek" (45) gibi sürekli zikir uygulamalarıdır. Zikir, kalbi dünyevi bağlardan koparıp Allah'a yöneltmeyi amaçlar (48) .
Bütün tarikatlarda manevi terbiyede en önemli unsur mürşiddir (34) . Mürşit, manevi mertebeleri geçmesinde sâlike rehberlik eden ve ona yol gösteren kişidir (34) . İnsan-ı kâmil olmanın yolu, bir insan-ı kâmilin terbiyesinden geçmektedir (41) . Tasavvufi yolculukta, yolu bilen tecrübeli bir rehberin (mürşid-i kâmil) varlığı hayati önem taşır (52) . Rehber olmadan bu manevi yola giren kişinin yolunu şaşıracağı düşünülür (52) .
Bazı yaklaşımlar, riyâzet ve uzun çileler yerine, tahkiki iman (araştırmaya dayalı güçlü iman) dersleri yoluyla nefsi dizginlemenin ve itaat altına almanın daha kısa ve etkili bir yol olabileceğini belirtir (46) .
Modern eğitim sistemlerinde, ahlak eğitiminin önemi giderek artmaktadır. 21. yüzyılda insanlığın bilim ve teknikte hızlı ilerleme göstermesine rağmen, manevi ve ahlaki yönde aynı hızda bir gelişme olmadığı gözlemlenmektedir (32) . Yaşanan savaşlar, toplumsal duyarsızlıklar ve aile içi uyumsuzlukların artması, toplumun içinde bulunduğu durumu göstermektedir (32) .
Ahlak, "bir toplumda bulunan kişilerin iyi olarak kabul ettikleri, benimsedikleri, uymak zorunda bulundukları davranış biçimleri, kurallar, iyi nitelikler, güzel davranışlar" olarak tanımlanmaktadır (13) . İslam dininde güzel ahlak, Hz. Peygamber'in misyonunun temelini oluşturmaktadır. Nitekim Hz. Peygamber, "Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim" buyurmuştur (13) , (16) .
Güzel ahlak şu özellikleri içerir: İnsanlara karşı edep, haya ve tevazu ile davranmak; tatlı dilli, güler yüzlü ve affedici olmak; yalan söylememek, gıybet ve dedikodu yapmamak; cömert olmak ve adaletli davranmak (16) . İmam Gazali'ye göre ahlak, insanın manevi yapısında yerleşen, bir meleke halini alan yatkınlık ve kabiliyetler bütünüdür (19) . Bu özelliklerin kazanılması, hem eğitim hem de sürekli alıştırma gerektirmektedir (19) .
Kâinattaki vahşet ve insandaki hüsran Allah'ın muradıdır; ancak daveti İslâm'dır. Bu davette Allah sanki bize şöyle buyurur: "Cemal sıfatlarını Celal sıfatlarıma hâkim kılın. Peygamberlerin hakikatine uyun ki ben de sizi affedeyim ve cenneti vereyim." Allah'ın istediği hak ediş, kulun kendisine dönmesidir. Bunun yolu da peygamberlerin hakikatine uymak, Kur'an-ı Kerim'de bildirilen güzel ahlak hasletlerini uygulamak, dini ritüelleri yerine getirmek ve güzel ahlakın farkındalığıyla yaşamaktır. İslami manevi zekâ ve eğitim literatürü, bu süreci "iman—ibadet—ahlak" üçlüsünün dengeli bir şekilde yaşanmasıyla elde edilen bir iç olgunlaşma olarak tanımlar (32) , (36) , (37) , (47) .
Peygamberlerin hakikatine uymak ve Allah'ın tavsiye ettiği güzel ahlak kurallarına uygun yaşamak yollarına ek olarak, İslami kaynaklar ve ahlak felsefesi çeşitli tamamlayıcı yöntemler sunmaktadır (52) :
Çocukluk döneminde ahlak eğitimi, aileden başlayarak bütün topluma yayılır (32) . Çocuğun en mükemmel şekilde yetişmesi için ebeveynler, küçük yaşlardan itibaren iman, ibadet, insan haklarına saygı, yeme-içme ve giyim-kuşam edepleri, güzel ahlak usulleri ve görgü kurallarını öğretmelidir (32) . Hz. Peygamber, "Hiçbir anne-baba çocuğuna güzel ahlaktan daha hayırlı bir miras bırakamaz" buyurarak bu konunun önemine dikkat çekmiştir (32) .
Modern pedagoji araştırmalarına göre, ahlak eğitiminde kullanılabilecek yöntemler şunlardır:
1. Rol Model Olma: Çocuklar anne babalarını örnek alırlar. Anne babanın olumlu örnek olması, ailede güzel ahlaklı olmanın önemsenmesi çocukta davranışa dönüşür (45) . Bandura'nın sosyal öğrenme teorisine göre, anne babaları tarafından cezalandırılan çocukların daha saldırgan davranışlar gösterebileceği, ancak yetişkin bireylerin cezalandırılmasına tanıklık eden çocukların bu yanlış davranışlardan uzaklaşabileceği belirtilmektedir (32) . Ahlak eğitiminde en güçlü yöntem budur. Çocuklar ve öğrenciler, öğretmenlerinin veya ebeveynlerinin söylediklerinden çok yaptıklarını öğrenirler (29) , (46) .
2. Değerler Eğitimi: Öğrencilerin kişilik ve manevi yapılarını göz önünde bulundurarak fıtrattan gelen ahlaki potansiyellerini ortaya çıkarmak ve geliştirmek önemlidir (49) . Sevgi, saygı, yardımlaşma, cesaret, adalet, dürüstlük, merhamet gibi temel ilkeler, rol model olan öğreticilerle, hazır bulunuşluk düzeyine göre, psikolojik, bilişsel ve sosyal gelişime uygun olarak sunulmalıdır (49) .
3. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersleri: İslam, insanın davranışlarına yön veren kalbin eğitilmesini önemli görür. Kalbe sevgi, iyilik, merhamet ve şefkat duygularını benimsetmek, iyi, doğru ve güzelin yolunu göstermek gereklidir (23) . Ahlak eğitiminin bilgi boyutu kadar, bu bilgilerin hayata geçirilmesi de önemlidir (23) .
4. Örtük Program (Gizil Öğretim): Ahlak, sadece "Değerler Eğitimi" dersinde öğretilmez. Okulun genel kültürü, sportif ve sosyal etkinlikler, kulüp çalışmaları ve öğretmenlerin birbiriyle olan iletişimi "örtük programı" oluşturur. Değerlerin içselleştirilmesi en çok bu gizil program aracılığıyla gerçekleşir (42) .
5. Etkin ve Duyuşsal Yöntemler:
6. Sorumluluk Verme ve Pekiştirme: Ahlak, soyut bir kavram olarak kaldığında içselleştirilemez. Öğrencilere, topluma veya çevrelerine karşı somut sorumluluklar vermek (örn. bir sosyal yardım projesi), o değerleri "yaşamalarını" sağlar (29) . Doğru davranışlar sergilediklerinde, bu davranışların olumlu geribildirimle pekiştirilmesi gerekir (18) .
7. Zorlamadan Kaçınma (Yumuşak Tutum): Ahlaki eğitimde cezaya veya zorlamaya dayalı yöntemler, genellikle olumlu bir tutum geliştirmek yerine "ters tepki" oluşmasına neden olur (18) . İçselleştirme için "yumuşak ve sevecen tutum" (18) , kalbe hitap etmek ve mantığı aydınlatmak (46) esastır.
8. Modern Karakter Eğitimi Modelleri: Günümüz eğitim yaklaşımları, ahlakı sadece bir ders olarak değil, okulun tüm kültürüne yayılan bir "karakter eğitimi" süreci olarak ele alır (35) . Thomas Lickona gibi modern karakter eğitimi savunucuları, erdemlerin (values) birey tarafından "içselleştirilmesi" (internalization) ve davranışa dönüşmesi için ailenin, okulun ve toplumun birlikte çalışması gerektiğini vurgular (35) . Kişiliğin ahlaki yönü olan karakter, bireyin ruhunda kökleşmiş bu değerler bütünüdür (46) .
Eğitimin nihai hedefi, öğretim ve eğitimle kazanılan her şeyin, güzel ahlak kurallarına uygun bir alışkanlık olarak kullanılmasıdır. "Hayata Uçuşun İki Kanadı" metaforu, ahlak ve meslek dengesini ifade eder. Bir kuşun iki kanadı olmadan uçamayacağı gibi, insan da sadece mesleki yetkinlikle veya sadece ahlakla tam anlamıyla gelişemez (49) , (35) . Modern erdem etiği yaklaşımları, yetkinliğin ve ahlakın birbirinden ayrılamayacağını, "erdem olarak yetkinlik" kavramıyla ifade eder (36) .
Bu bütüncül perspektif, sadece Müslümanlara değil, bütün insanlara yönelik evrensel bir davettir. Tüm insanlar sosyal bedenin birer parçası olarak, kolektif bir bütünün üyeleridir. "Puzzle" metaforu, her bireyin bu büyük toplumsal yapbozun eşsiz bir parçası olduğunu vurgular. Bireyin anlam arayışı, sadece kendi içsel huzurunu bulmak değil, aynı zamanda bu büyük puzzle'daki kendi yerini bulmak ve işlevini yerine getirmektir (32) , (35) .
Metinde ortaya konulan sorular çerçevesinde şu değerlendirmeler yapılabilir:
Kâinattaki nefsi emmâre hâlinden diğer Nefs Mertebelerine yükselmek için kulun iki temel yolu vardır:
Bu şekilde nefs, nefsi emmâreden nefsi levvâmeye; oradan da nefsi mutmainneye doğru terfi eder. Tasavvufta da bu yolculuk aynen böyledir (52) .
İnsanın nefsi emmâreden nefsi mutmainneye ve daha üst mertebelere yükselmesi için kullanılabilecek yöntemler:
Peki bu yolculuğu nasıl gerçekleştireceğiz? Ya dini ritüelleri yerine getirerek, ya da insan olarak adaletli, namuslu, vicdanlı yaşamak için uyulması gereken kurallara riayet ederek.
Bu yolculuk için beş temel kural önerilir:
Meselâ bir doktor mesleğini çok iyi bilir; ancak güzel ahlâka sahip değilse kimseye gerçek anlamda fayda veremez. Bir başkası çok edepli ve terbiyeli olabilir; fakat mesleğini bilmediği için yine hastalarına faydalı olamaz. Doğru adrese "uçmak" için her iki kanadın dengeli ve güçlü olması gerekir. Eğitim ve karakter eğitimi literatürü de benzer biçimde, ahlaki olgunluğu hem bilgi/yeterlik hem de değer/erdem boyutlarının birlikte gelişmesi olarak tanımlar (29) , (30) , (31) .
Eğer kişi nefsi için, ceddi için, cebi için, egosu için veya cemaat ve parti çıkarı için hareket ederse hayır bulamaz. Bu yüzden doğru adres, güzel ahlakın ve adaletin adresidir. Modern karakter eğitimi yaklaşımları, çıkar merkezli davranışın uzun vadede bireyi de toplumu da zayıflattığını; buna karşılık adalet, sorumluluk, güvenilirlik ve merhamet gibi değerlerin "içselleştirilmiş karakter"in ana unsurları olduğunu vurgular (29) , (30) , (31) .
Yukarıda anlatılan ilkelerin eğitimde uygulanması için şu öneriler geliştirilebilir:
Metinde önerilen "beş temel kural"ın refleks haline gelmesi için:
Güzel ahlak hasletlerine ulaşmak için başka yollar var mıdır? İnsanın bu yukarıda anlatılan hasletleri refleks hâline getirmesi —yani nefsi emmâreden nefsi mutmainneye kadarki Nefs Mertebelerine ulaşması— için hangi yolları izlememiz gerekir? Eğitim bilimleri literatürü, bu süreci "değerlerin içselleştirilmesi" olarak adlandırır ve okul, aile ve toplumun birlikte çalıştığı uzun soluklu bir terbiyeye ihtiyaç olduğunu söyler (20) , (36) , (37) , (47) .
Kavramsal Sentez ve Sonuç: Bu çalışmada ele alınan Nefs Terbiyesi süreci, temel kavramlar çerçevesinde şu şekilde özetlenebilir:
nefs terbiyesi yolculuğunda, akıl ve ruh, iradeyi kullanarak nefsi terbiye eder. Zekâ, bu süreçte aklın hizmetine girer. Sonuçta dengeli ve olgun bir kişilik ortaya çıkar; insan fıtratındaki en yüksek potansiyele ulaşır ve Allah'a yakınlaşır.
Kavramsal Sentez: Bu çalışmada ele alınan Nefs Terbiyesi süreci, aslında insanın fıtratında bulunan potansiyeli ortaya çıkarma sürecidir. Akıl ve ruhun rehberliğinde, zekânın doğru yönlendirilmesiyle nefs terbiye edilir. Bu süreçte irade gücü merkezi rol oynar ve sonuçta olgun bir kişilik ortaya çıkar.
İslam tasavvufunda Nefs Terbiyesi ve modern eğitim sistemlerinde ahlak eğitimi, farklı yöntemler kullanmakla birlikte aynı amaca hizmet etmektedir: İnsanı kötü huylardan arındırıp güzel ahlak sahibi yapmak. Tasavvufi yaklaşım, seyr-ü sülûk, zikir ve mürşid rehberliği gibi yöntemlerle manevi bir yolculuğu tercih ederken (52) , (21) , modern eğitim yaklaşımı rol model olma, değerler eğitimi ve pedagojik yöntemlerle sistematik bir ahlak eğitimini benimsemektedir (32) , (49) .
Her iki yaklaşım da şu ortak noktalarda birleşmektedir: Erken yaşta başlama, süreklilik, iyi örnek, sabır ve sebat. Nefsin emmâre mertebesinden mutmainne mertebesine yükselmesi, kısa sürede gerçekleşen bir değişim değil, ömür boyu süren bir gelişim sürecidir (34) . Bu süreçte hem birey hem de toplum olarak sorumluluk almak, güzel ahlakı hem öğrenmek hem de yaşamak gerekmektedir.
Son olarak, Hz. Peygamber'in "Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim" (13) , (16) hadisi, ahlakın İslam dininin özü olduğunu ve her müslümanın bu yolda çaba göstermesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Eğitim kurumları, aileler ve toplumun tüm kesimleri bu konuda işbirliği içinde olmalı, gelecek nesillere hem ilim hem de ahlak mirası bırakmalıdır.
Not: Bu bölümdeki tanımlar, Prof. Dr. Nasip Demirkuş'un "Bilimin İslam'daki Konumu ve Felsefesi" çalışmasından alınmıştır. Bu tanımlar,Nefs Terbiyesini ve ahlaki gelişimi anlamak için temel kavramsal çerçeveyi oluşturmaktadır.
CAN NEDİR? Canlının/ların bedensel(fizyolojik)-zihinsel dirilik dengesi ve hayatın devamında keyifle sorunsuz yaşadığını hissedişidir. Bu dengelerin bozulmasında canı acır ve kendisini rahatsız hisseder yani hastalanır. Kısaca can; Tüm canlılardaki bedensel ve zihinsel dirilik dengesinin hayati faaliyetlerin özüdür veya hayatıdır.
HAYAT/YAŞAM NEDİR? Tüm yaratıklarda (canlı ve cansız) yaşamak için mutlak enerjinin hal değiştirerek sonlu olan ömür halidir. Geri dönüşümsüz ilk kişilik halini/lerini (geçmişini) hatırlamayacak şekilde hal değiştirmişse yok olmuş demektir. Kısaca; yaratığın/yaratıkların ömür boyu ya da hayatı boyunca yaşadığı her şeyidir.
İRADE NEDİR? İnsanın nefsine kadir olabilme (gücü) sıfatıdır. Kısaca; Gücümüz, irâdemiz, tercihlerimiz ve eylemlerimizle baş edemediğimiz gayri akli ve gayri ahlaki her; davranış, tiryakilik, eylem, hayvan, fert, devlet, kurum kuruluş... vb her şey; bu istenmeyen konum itibarıyla nefsimiz mesabesindedir.
Ola ki yanlış, doğal, doğal ve/veya eksik; öğretim, öğrenim ve eğitim ürünü olan bu günkü çoğu insanlarda ki; bu istenmedik alışkanlık, tiryakilik, davranış… vb kontrol edebilen doğru/gerçekçi öğretim, öğrenim ve eğitim sisteminin ürünlerine sahip insan kadar iradeli insan, tersi/leri kadar ise eksik, cahil, vahşi, doğal ve hayvani insanız anlamı çıkar.
RUH NEDİR? Allah CC tarafından sadece insana üflenmiş evrensel, insani, şeytani, deccalı, hayvani, meleği doğa ötesi hemen her şeyin özünü içeren ilahi/peygamberi kökenli meleği kişiliktir. Akıl bu nüveyle etkileşimli çalışır.
İlgili Kavramlar: Bu kavram akıl (10) ile birlikte çalışır ve nefse (10) karşı dengeleyici güçtür.
Allah CC'HU Âdem AS'A Ruhundan üfledikten sonra Melekler gidin Âdem AS eşyanın adını sorun demiştir. Âdem AS kendisine sorulan eşyanın isimlerini bilmiştir. Bu cümleden olmak üzere biz insanlara da Allah CC'HU Ruh vermiştir. Biz de eşyayı Ruhumuzla tanırız.
Beş duyumuzla algıladığımız ve zihinsel operasyonla beynimizde-zihnimizde ürettiğimiz bilgileri aklımız, zekâmız ve vicdanımızla ruhumuza iletiriz. Ruhumuzda eşleşen bilgiler zihnimize ve beynimize yansır. Yansıyan bilgiler algılanır hale gelir (Güneşten gelen ışığın Ay'a çarpıp bize beyaz ışık olarak yansıması gibidir).
Sadece akıllı yaratıklarda var. Maddi ve manevi anlamda çoğu şeyin en değerli nüvesi olması hasebiyle akılla birlikte insanı evrenselleştirir. İnsandaki, nefs tanımının tersi (meleği) sanal insani-meleği kişiliğidir, aklı tercihlerle örtüşür. Allah CC'HU; İnsana ruhumdan üfledim der. Fıtrat itibarıyla meleği doğa ötesine bağlıdır. İnsandaki melek gibidir.
İnsan ruhu bedensel ve bâtıni/düşünsel/sanal kalp ile çalışır, ruhsal bilinci uyumaz. "Ben uyurum (nefsim uyur) kalbim uyumaz" (hadis vardır). En net, sade, güzel ve doyurucu tanımı İslamiyet'te geçer, köken itibarıyla ilahi/peygamberi kabul edilir. Sanki uçak için kara kutu ne anlam ifade ediyorsa, bedenimiz için de ruh onu ifade ediyor gibidir.
İnsan ölünce de ruhunu Azrail AS (Ruhu teslim alan melek/ölüm meleği) alır Allah CC'HUNE götürür. Her insanda akıl sahibi bir melek (ruh) vardır. İnsan ölünce Allah emanetini (ruhu/meleği ve aklı) alır. Kalan her şeyle ve yaptıklarıyla insan belli bir vakte kadar baş başa kalır.
Ruh kıyamete kadar ölmez ve hastalanmaz meleği kişiliktir. İnsanın sanal dünyasındaki ruhsal-meleği (psikolojik ve psikiyatrlık bozuklukları ruh ve akılla değil nefs, zekâ ve bedenle ilgilidir. Bu hastalıkların hemen hepsini hayvanlarda da görmek mümkündür.
Evrensel bir insanda: canlı beden ve nefs, içgüdü, deneyim, alışık tepki (refleks), zekâ... vb doğal sanal araçlarına ilave olarak, ilahi/peygamberi kaynaklı ruh ve akıl özgün sanal araçlarının varlığı kabul edilir. İnsanda hem can hem de ruh vardır. Hayvanların ruhu yoktur, bedensel canı var.
Hayvanlar tamamen canlı beden ve nefs, içgüdü, deneyim, alışık tepki (refleks), zekâ... ola ki Âdem AS öncesi insansılar (Allah CC'HUNDAN başka şeylere tapan vahşi/doğal insanlar) vb sanal-düşünsel araçlardan ibarettir.
Genel Olarak:
AKIL NEDİR? İnsandaki meyveleri; Peygamber ahlakı, paylaşma, zayıflarına insancıl (rekâbete girmeyen), doğa ve hayvani-meleği doğa ötesine ve öncelikle ilahi/peygamberi şeylere çözmece merakıyla ilgi duyan hikmetlere sahip… vb olan ilahi/peygamberi kökenli Ruhun işletim sistemi düşünsel/sanal araçtır.
İlgili Kavramlar: Bu kavram ruhun (10) işletim sistemi olup, nefsi (10) terbiye etmede kullanılır.
Sadece akıllı yaratıklara özgüdür. Bitkilerde, hayvanlarda,... sistemlerde... vb bulunmaz. Sadece akıllı insan ruhuna, vicdanına ve namusuna endeksli düşünebilen insan demektir. Akıllı insanlarda bilmediklerinin cahili edepli insanlardır. Sadece zeki insan nefse endeksli düşünebilen insan demektir.
NEFS NEDİR? İnsanın; hayvani bedeni, gayri ahlaki, sıra dışı istenen ve istenmeyen; irâdemizle kontrol ettiğimiz ve edemediğimiz dünyevi tüm tercih-davranış-duygu ve düşüncelerinin toplamına nefs denir.
İlgili Kavramlar: Bu kavram akıl (10) , ruh (10) ve irade ile yakından ilişkilidir.
Kısaca; Gücümüz, irâdemiz, tercihlerimiz ve eylemlerimizle, baş ettiğimiz ve baş edemediğimiz gayri akli ve gayri ahlaki her; davranış, tiryakilik, eylem, hayvan, fert, devlet, kurum kuruluş... vb her şey; bu istenmeyen konum itibarıyla nefsimiz mesabesindedir.
Normal insanların çoğu, doğuştan; nefsi-zekâsı itibarıyla hayvanidir (kötü değildir), ruhu-akli itibarıyla meleğidir. Sanki insan; nefsi, zekâsı ve genetik yapısı itibarıyla primat, aklı, ruhu ve vicdanı itibarıyla melek gibidir.
Bu açıdan evrim daha çok insanın nefsi ile (bedeni, zekâsı… vb) muhataptır. Genetik yapının %99'u belki de %99,9'u maymunlara benzer ve nefsle ilgilidir. nefsin göbek bağı; zekâ işletim sistemiyle ile doğaya meyilli çalışır.
Nefs Mertebeleri: Çeşitli Nefs Mertebeleri mevcuttur;
Nefsini Tanımak: İnsanın zihinsel, düşünsel, kalpsal (Akıl, Ruh, zekâ, nefs, Vicdan, İlim) ve bedensel araçlarını; liyakatli ve doğru tanımak, tüm güçlerini bilmek, kullanma becerileri derecesini doğru kavramak, insani-insancıl ve doğal sıfatları, özellikleri, özgünlükleri, araçları… vb doğru tanımaktır.
En net, sade, güzel ve doyurucu tanımı İslamiyet'te geçer, köken itibarıyla, bedenle birlikte doğal kabul edilir.
ZEKÂ NEDİR? Yaratığın iç ve dış dünyasında ki şeyleri, zihnen hızlı ve doğru algılayış, doğru algıladıklarını zihnen doğru ve hızlı sonuçlandırış özelliğidir. Zekâ nefsin işletim sistemidir. Tüm canlı yaratıklarda, sanal araçlarda ve robotlarda vardır.
İlgili Kavramlar: Bu kavram nefsin (10) işletim sistemi olup, akıl (10) tarafından yönlendirilmelidir.
Bazen bir yaratık çok zeki ama yeteneksiz olabilir. Yaratıklardaki meyveleri; çevreye uyum, değişim ve sistemde kararlı durağan ve dinamik dengelerde durma, doğru-hızlı algılama ve düşünsel-uyumsal-nesnel neticelendirmeye yönelik sürekli içinde bulunduğu nefse (doğaya) çözmece merakı ve önceliğiyle ilgi duyan yaratıktaki düşünsel/sanal işletim sistemidir.
Tüm yaratıklarda tek başına iş gördüğünde; Peygamberi (Rahmani/İnsancıl) ahlakı değerlere alışık tepkisi/leri; vahşi, doğal, kör ya da eksik olan çevreye uyum ve yetenekle ilgili araç olduğu için, bu günkü ÖSYM sınavında sadece zekâ öncelikli öğrenci kategorize etmek toplumsal bir afet olarak kabul edilebilir.
Zekâ ve Akıl Arasındaki Farklar:
Ruh, Akıl, Vicdan, Zekâ, Nefsin Kökeni ve Özgünlükleri: Akıl işletim sistemi tek başına geçiciliği, ebediyeti, ölümü ve ölümsüzlüğü dikkate alarak karar verir, zekâ tek başına karar verirken bunun bilincinde değildir. Akıl her insana özgün olarak Allah CC tarafından verilir. Zekâ; anne-babadan veya önceki sistemden sonrakilere geçer ve çevre ile etkileşimin ürünüdür.
Tüm yaratıklar zekidir ancak tüm yaratıklar akıllı değildir. Zekâ ve nefs; ceddi, genetik ya da yapay sistem kökenli olarak soydan alınır fakat akıl, ruh ve vicdan ilahi kökenlidir. Allah CC tarafından kişiye özel verilir.
KİŞİLİK KİMDİR? Kişilik olgun bir insanın iradesi ölçüsünde kendi tercihlerini belirleyen sorumlu egosudur. "Bir ben var ki bende benden içeru" (Hz. Yunus EMRE); uyanıkken hisseden, uyurken rüya gören. Bedensel ve zihinsel araçların; gücünü, yeteneklerini bilen ve bilincinde olan. Her şeyi değerlendirirken; iradesini tarafsız kullanarak tercihleri tasdik edip icrasına karar veren: sorumlu: sanal gerçek; öz, ene, kişilik veya benliktir.
İlgili Kavramlar: Bu kavram akıl (10) , ruh (10) , nefs (10) ve zekânın (10) bütünleşik ifadesidir.
Normal İnsanın Kişilik Boyutları ve Kişilik Enerji Halleri: Normal bir insanda, doğadaki bilinen 7 boyuta ilave olarak, minimum 5 boyutu daha var:
Önemli İlkeler:
FITRAT (YAPI) NEDİR? Bir yaratığın veya canlının doğasına ait tüm enerji hallerini veya yapısını ifade eder. Örnek olarak İnsan fıtratı; bedensel ve zihinsel tüm ünitelerinin-bileşenlerinin (akıl, ruh, nefs, beden, genetik yapı-dizayn-potansiyel, mantık... vb) toplam-doğal; potansiyeli veya enerji halleridir.
İlgili Kavramlar: Bu kavram insanın doğuştan getirdiği tüm potansiyeli (akıl (10) , ruh (10) , nefs (10) ) kapsar.
FITRATİ (YAPISAL) ÖZGÜNLÜK VE ÇEŞİTLİLİK: İnsanlardaki sanal ve nesnel Nefs Mertebeleri, sahip olunan sıfatlarının; baskınlık, değişmezlik ve özgünlük çeşitlerinin yapısı, değişimezleri ve değişimleri ile ilgilidir.
İslam Fıtratı: Tüm insanlar İslam fıtratı üzerine dünyaya gelirlerdeki maksat; Müslüman'ların ve Müslüman olmayan insanların çocukları dünya'ya gelirken kendilerine genetik yapılarında olmayan yani irsi olarak ebeveynden yavrulara geçmeyen; en az üç araç; akıl, ruh ve vicdan verilir. Bu araçlar başka hiçbir primata verilmez.
Akıl, ruh ve vicdan İslami kurallar ve bu kurallara eş değer uygulamalarla hayata uygulandığında; hayat döngülerinin zihinsel boyutlarının meleği doğa ötesine doğru yol almasını sağlar. Akıl, ruh ve vicdan kullanılmadığı zaman; insanda peygamber ahlak gelişimi güdük kalırlar.
Fıtrat Cahili/Kara Cahil/Yapısı Değişmez Cahil: Yanlış bildiğinin avukatlığına ve eylemine soyunan fert ve toplumlardır. Örneğin bazı bilim ve din cahilleri. Genellikle bunlarla tartışmalarda uzak durulmalı.
Eğitim Cahili/Bilmezliğin Cahili/Mazlum Cahil: Çocuksu bilmediğinin farkında olmadan yanlış bildiğinin avukatlığına ve eylemine soyunan fert ve toplumlar, bazı gençler ve çocuklardır. Örneğin, bazı siyasiler, bazı din ve bilim bilginleri, bazı halktan insanlar, gençlerimiz ve hemen hemen tüm çocuklarımız. Genellikle bunlarla yararlı, örnek, eylem, mesafe ve konumlarda durulmalı.
İnsan Fıtratları Dikkate Alınarak Bilim ve İlimden En Yüksek Verim Nasıl Alınabilir?
Bu önermeler ışığında; tüm insani fıtrat çeşitleri örneğin, zekâ açısından; ezberci fıtrat, kavrayıcı fıtrat, belletici fıtrat, ilişkilendirici fıtrat… vb dikkate alınarak; peygamber ahlakını motive edici öğretim, öğrenim ve eğitim öncelikli sistemlerinin varyasyonları geliştirilmelidir.
Hz. Muhammed AS Hadisi: "Dünyası için (bilim-öğretim), ahretinden (ilim-eğitim) ve ahreti için dünyasından vazgeçen bizden değildir. " Nitekim Hz. Peygamber, "Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim" buyurmuştur (13) , (16)
Bu Çalışma Hakkında:
Bu doküman, Prof. Dr. Nasip Demirkuş'un "Bilimin İslam'daki Konumu ve Felsefesi" çalışmasından alınan temel kavramlar ile İslami tasavvuf literatüründekiNefs Terbiyesi ve manevi gelişim konularını bütünleştiren bir çalışmadır.
Tüm kavramlar birbiriyle bağlantılıdır. Temel Kavramlar bölümüne dönerek bu bağlantıları daha iyi anlayabilirsiniz.