(Alan Ara�t�rmas� Proje Dersi �devi 2008 G�z)
������� 4.5 Milyar y�l
�nce mavi k�re y�ksek tempolu gezegen olma yar���nda birinci geldi. Ancak bu
yar�� kausla ve �iddetli �arp��malarla doluydu. Dev
bir azmin ard�ndan buras� g�ne� sisteminde �zel bir yer oldu. Okyanuslara,
karalara ve hayata g�� vard�. Bakteriler oksijenin ( O ) olu�mas�n� sa�lad�.
Soyumuzu alg tabakas�na bor�luyuz. D�nya kelimesi eski Yunanca da yer anlam�na
gelir. G�ne�e uzakl�k bak�m�ndan ���nc� ( 3 ) s�radad�r. Mavi gezegen
denmesinin sebebi, 3/4' n�n sularla kapl� olmas�d�r. D�nyan�n g�ne� etraf�nda
d�n���, 365 g�n s�r�yor. Her bir g�n 24 saat s�r�yor. Bu s�re d�nyan�n kendi
etraf�nda bir kez d�nmesi demektir. D�nya �ok �zel bir gezegendir. G�ne� sistemimizin
en uygun b�lgesinde olu�mu�tur. Bitki ve hayvanlar�n do�al ko�ullarda
ya�ayabilece�i tek yerdir. D�nya �uan ki haline gelene kadar bir�ok bulu�un
ger�ekle�mesi gerekti. Bunlar�n �o�u da �ans eseriydi. 4.5 Milyar y�l �nce
evrenin bir k��esinde devasal bir havai fi�ek g�sterisi ya�and�. B�y�k k�sa
�m�rl� bir y�ld�z patlad�. Bu y�ld�z�n patlamas� g�ne�i olu�turan bulutun
novaya d�n���p, yer �ekimsel ��k���n� tetiklemi� olabilir. G�ne� olu�tuktan
k�sa s�re sonra etraf�nda bir�ok nesne d�nmeye ba�lad�. Mikroskobik buz
par�alar� ve toz gibi. Bunlar, yap��arak k�melenmeye ba�lad� ve sonunda
par�alar�n �o�u kuma bir k�sm� da slikata benzer hale
geldiler. Sonra bunlar da birbirine yap��arak ta�lar� ve kayalar� olu�turdular.
Kayalar b�y�d�k�e �arp��malar da b�y�d�. �ki nesne �arp���nca yer �ekimiyle
birle�tiler. D�nya olu�urken ta�lar�n ve kayalar�n hareket h�z� arabalar�n
birbirine ya da duvara �arpma h�z�ndan �ok daha fazlayd�. Bir�ok �arp��man�n
ard�ndan d�nya ilk formuna kavu�tu. Bug�nk� boyutuna gelebilmesi i�in �ok daha
�arp��mas� gerekecektir. Ba�lang��ta d�nyaya �arpan baz� nesnelerin �ap� 500
kilometreyi� ( km ) a��yordu. Bu kadar
y�ksek ivmeli �arp��man�n sonras�nda m�thi� bir �s� olu�mu�tur. D�nya i�ten i�e
iti�meye ba�lad�. Demir ve nikel erimeye ba�layarak �ekirde�e kadar inmi�tir.
Dev bir kazan gibi �s� �retmeye ba�lam��t�r. D��ar�daki magma tamamen eriyerek
bir okyanus olu�turmu�tur. D�nya olu�maya ba�lad�ktan 50 milyon y�l sonra
d�nyan�n y�n�n� de�i�tirecek bir �arp��ma ya�ad�. Mars kadar b�y�k bir nesne
d�nyaya �arpt�. Boyutlar� d�nyan�n b�y�kl���n�n % 80�i kadard�. Bu �arp��ma
gezegenin d�� katmanlar�n� eritti ve bu ikisi birle�erek d�nyan�n b�y�mesini
sa�lad�lar. Birle�emeyen par�alar, kendi aralar�nda birle�erek ay�
olu�turdular. D�nyan�n ay ile olan yak�n ili�kisi gezegene �st�nl�k sa�lad�.
Ay, mevsimlerin olu�mas�n� sa�lar. Ay�m�z� olu�turan b�y�k �arp��madan sonra
gezegenimiz �imdiki boyutunun % 90�n�na ula�t�. �arp��malar azal�nca g�ne�
sistemin de sekiz gezegen kalm��t�. Platonla birlikte dokuz gezegen. Gezegenler
birbirlerine yer�ekimi uygularlar. B�ylece e�it aral�klarla dizilirler. Hayvanlara
ve insanlara ya�am sunan d�nya art�k ya�land�. ��nk� g�ne� giderek parl�yor ve
�s�n�yor. Bu durum da karbondioksitin ( CO2 ) atmosferden tamamen yok olmas�na
neden oluyor. Yani bitkilerin ve hayvanlar�n �a�� son bulacak. �nsanlar g�ne�in
parlamas� nedeni ile 500 milyon y�l sonra yok olabilirler. Asl�nda di�er
canl�lara g�re fazla bile ya�am��lard�r. ��nk� de�i�en ko�ullara �ok h�zl� bir
�ekilde uyum sa�lam��lard�r.
�� �������A�a��daki
Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
1-D�nya nas�l olu�mu�tur?
2-Gezegenimize mavi k�re denmesinin
nedeni nedir?
3-D�nya bunca y�l nas�l insan �rk�na
ev sahipli�i yapm��t�r?
4-�nsanlar neden di�er canl�lara
g�re daha uzun ya�am��lard�r?
MAYALARDA G�NE�E �NSAN
KURBAN ETME VE �SPANYOL VAH�ET�
�
���Piskopos Landa kendi
g�r���ne g�re �eytan� �ld�rd���n� san�yordu. Landa�n�n
ge�mi�i silmelerine ra�men mucize eseri d�rt el yazmas� kitap kurtulmu�tu.
Ara�t�rmac�lar, bu kitaplar sayesinde karma��k matematik� sistemini ��zebilmi�lerdi. Mayalar
gece g�ky�z�n�n hareketini binlerce y�l ge�mi�e ve binlerce y�l gelece�e kadar
hesaplayabiliyorlard�. Mayalara g�re d�nyan�n �u andaki yarat�m d�ng�s� 23
Aral�k 2012 y�l�nda sona erecekti.�
G�n�m�zde onlar�n varis�ilerinin �o�u korkuyla o g�n� beklemektedir.
Maya �lkesi, M.� 1000 y�l�nda kurulmu� olmal�yd�.� 3000 y�ld�r ya��yorlar.
����� Mayalar topra�a
�ok derinden ba�l�yd�lar. Y�zy�llar sonra baz�lar� hala baz� inan��lar devam
etmektedir.� Maya Mitolojisine g�re;
tanr�lar insan� m�s�r� ve kan� kar��t�rarak yaratm��t�. Kan Maya hayat�n�n
havan�, m�s�r ise devam kayna�� haline gelmi�tir. G�n�m�zde de m�s�r Mayalar�n
en �nemli besin kayna��d�r. Ayn� zamanda m�s�ra geleneksel sayg� g�sterirler. ��ift�i olan Mayalar, g�ne�e, r�zgara, ya�mura taparlard�. Onlara g�re kan, tanr�n�n
kendisinden gelirdi ve insanlar�n kan�nda bir hediye olarak akard�. Kan� t�pk�
tanr�lara kan borcunu �der gibi geri veriyorlard�.� Bunu da insan kan� vererek yap�yorlard�.� Kan Maya halk�n�n vazge�ilmez bir par�as�
haline gelmi�tir. Bu bir t�reni tamamlayacak �ekilde bir maddeydi. T�renler bu
sayede kutsal ve ger�ek hale geliyordu. Kan ayr�ca kraliyet g�c�n� elinde
tutmak i�in �denen bir bedeldi. Bu bedeli �demekle g�revli ki�i ise;
Krald�.� �zel durumlarda Kral�n penisinin
�st derisini yar�p buradan akan kanlar� ka��t
par�as�n�n �zerine ak�tmas� gerekiyordu.�
Daha sonra bu ka��t par�alar� yak�l�yordu.
��kan duman�n tanr�lar� uyand�rd���na inan�l�yordu. B�ylece kral onlarla temas
kurabiliyordu.�
������� Ge�mi�lerinden
y�zy�llard�r y�z y�llard�r ayr� kalan Mayalar, 3000 Y�ll�k ge�mi�ine sahip
��kmak istiyor. �o�u antik dillerini konu�mak istiyor. Mayalar�n ya�am�
dramatik bir �ekilde de�i�mi� olabilir. Ama bunlar tarihleri antik �a�lara
dayanan insanlar� Bir zamanlar bu topraklarda geli�en uygarl���n sesleri
yank�land�. Bir �ey onlar� bir zamanlar muhte�em yerleri olan orman i�indeki
�ehirlerinden uzakla�t�rd� ve tarihlerine sahip ��kmalar�na engel oldu. Hi�bir
�ey sonsuza kadar var olamaz, her sava�� kazanm�� Uygarl�k gelip ge�icidir.
�EMPAZELER�N ETOLOJ�K
DAVRANI�LARI ( 60 Dk )
������ �empanzelerin
DNA�lar�n�n %98�i insanlarla ayn�d�r. Ancak �ok az�m�z onlar� g�rebiliyor.
Komik taraflar� her zaman izleyenleri e�lendiriyor. Yavrular i�in �nemli olan
e�lence ve oyun. Ancak b�y�d�k�e ortaya karanl�k y�nleri ��kabiliyor. 11 Nisan
1994�te �ngiltere�deki bir hayvanat bah�esinde g�n�ll� bak�c� �empanzelere
yemek veriyordu. Bu bak�c� �empanzeleri �ok iyi tan�yordu. �zellikle erkek �empanzelere
kar�� dikkatli olunmas� gerekti�ini ifade etmi�tir. Hayvanat bah�esindeki en
sald�rgan ve en tehlikeli hayvan olabilirler. O y�zden her zaman onlara kar��
dikkatli olunmas� gerekiyor. Bu bak�c� tutsak erkek �empanzenin sald�r�s�na
u�ram��. Parmaklar�n� yemi�. Omu yeme�e �al��m��. Daha sonra bak�c� kendisine
sald�ran �empanzeyi g�rmeye gitti�inde� �empanze bak�c�n�n y�z�ne bakamam��.
Uzmanlar yapt��� davran��tan utand��� i�in yapt���n� d���nm��ler.
������� �empanzeler
15-20 ya��na geldiklerinde insandan daha g��l�d�rler ve bunlar �iddetli zarar
verirler. ��nk� bunlarda �iddetle dolu bir kapasite mevcuttur. Uganda�n�n
bat�s�ndaki K�bale Ulusal Park�nda yer alan ya�mur
alan� �empanzenin ba�l�ca ya�am alan�d�r. �empanzeler Uganda halk�n�n
�ocuklar�na sald�rarak �ld�r�yorlar. Bunu erkek �empanzeler ger�ekle�tiriyor.
Gittik�e bunlar, hayvan s�r�lerine de sald�rmaya ba�lam��lard�r. �o�u zaman
insanlar�n bira �retti�i k�s�mlara gelip, onlarla besleniyorlard�. Bunlar
sarho� bile olabiliyorlard�. Su�lar� bu �ekilde i�ledikleri kan�s�na
var�lm��t�. Bilim adamlar�n�n yapt��� ara�t�rmalara g�re; asl�nda �empanzeler
olgun ve tatl� meyvelerle beslenirlerdi. Baz�lar� da termik ve kar�ncalarla
beslenirlerdi.� Taze et yemek i�in riske
girebilirlerdi. �empanzeler gen�lerin ve bebeklerin etlerinin pe�indeler. ��nk�
onlar�n etleri daha yumu�akt�r.Ayr�ca bunlar maymunu av olarak yerler. �ok h�rsl� avc�lard�r. ��nk� bunlar
eti �ok seviyor. �nsanlar hari� b�t�n primatlardan daha fazla et yiyorlar.
�ocuklar� maymunlar� yer gibi yiyorlar. �nce elleri, ayaklar� ve ba��rsaklar�
yiyorlard�. Ancak yap�lan ara�t�rmalara g�re sald�rgan �empanze sadece bir
taneydi. Saddam ad� ile an�l�yordu. Bu sald�rgan daha sonra uzman avc�lar
taraf�ndan �ld�r�lm��t�r.
���������� �empanzelerin bu ho� olmayan �zelliklerini ��renmek baz�
bak�mlardan olduk�a rahats�z edici. Ancak bir bak�ma �empanzeleri
insanlara yakla�t�r�yor. ��nk� sava�� and�r�yor. Bir �eyi yapmalar� �empanzeleri
de insanlar gibi garip bir davran�� i�ine al�yor. �iddetten bahsetmek hem
insanlar hakk�nda bir �eyler ��renmeyi sa�layacakt�r. B�ylece insanlar onlara
kar�� daha duyarl� bir ilgi duyacakt�r.
�A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
������ 1.�empazeler insanlarla benzerlik g�sterir mi?
�2.�empazeler
sald�rgan �zelli�e sahip mi?
�3.�empazelerin
sald�rgan olmalar� ne ile alakal�d�r?
�4.�empazeler ne ile
besleniyorlar?
������ 5.�empazelerin insanlarla etkile�iminin olumlu ve olumsuz
y�nleri nelerdir?
ASYA�DA Y�KSEK DA�
G��EBELER�N�N HAYATI ( 60Dk ) 9 dk
�������� Laga Da��n� a�t�ktan sonra tepenin ard�nda s�cakl�k ve
ye�illik onlar� bekliyor. Onlar�n en k���k bir hata yapmalar�na imkan yok. Laga da��n�
ge�meleriyle d�nyan�n en b�y�k zirvesini a�m�� olacaklar. Vadideki r�zgar�n h�z� saatte 50 km�yi
buluyor.� S�cakl�k
s�f�r�n �ok alt�nda. Yerdeki kar �ok sert oldu�u i�in s�r�ler rahat
ilerliyor. 8 Metrelik s�rekli�
t�rman��tan sonra ge�itin tepesine
geliyorlar. ��te en y�ksek nokta, 5100 metredir. Yatlar�n� Bala ge�idin de
tutarlar.� Oras� hayvanlar i�in m�kemmel
bir yerdir. Orada ��� olmaz, bol ot bulunur. Kas�m ay�n�n sonunda t�m karlar
erimeye ba�lar. Ge�tikleri t�m ge�itler, geri d�nmelerine imkan
sa�layamayacak. Art�k ���dan korkmuyorlar. Kar sorun de�il, endi�elenecek bir
�ey kalmad�.
��� ��������Hurikot �ok
g�zel bir k�y. G�ne� saat:10.00�a kadar etkisini s�rd�r�yor.�nsanlar�
�ok iyi. Bu insan o uzak b�lgelerden zor k�� �artlar�nda tuzu buralara kadar
getiriyorlar. B�ylelikle tuz paha bi�ilmez bir de�er kazan�yor. Bu k�yde;
toprak, hava ve su �ok temiz, hava �ok daha s�cak. Bu k�ye gelenler �ok rahat
ediyorlar. ��nk� burada s���rlar bol su ve ot bulabiliyor. Hayatlar�n�
sorunsuzca s�rd�rebiliyorlar. 5 Ay sonra bahar�n g�ne�i ge�itlerdeki kar�
eritince bir kez daha da�lar�n yolunu tutacak.�
Bu yolculuk onlar�n ya�am�na anlam veriyor.
����������� Himalaya�lar�n�� y�ksek zirvelerinde ruhlar�
atalar�n�n ruhlar�yla bulu�ana kadar her y�l bu yolculu�u yapmaya devam
edeceklerdir.
������A�a��daki
Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
��� Soygun insan�
korkutur ve d���k d���r�r. V�cudun yapabildikleri ise insan� �a��rt�r. �nce
irkilir, g�z kapaklar� a��l�r kapan�r, ba� �ne e�ilir. Omuzlar�n d�� kenarlar�
kas�l�r. G�vdenin tamam� �ne do�ru e�ilirken, kar�n d�zle�ir ve dizler b�k�l�r.
�rkilmeden sonra s�ra renge gelir. Burun beyazla��r. Ayn� zamanda y�zde
beyazla��r. Bunu so�uk ter izler. Kalp at��� h�zlan�r, a��z kurur, panikleyen
beyin ne oldu�unu yava� yava� kaydetmeye ba�lar.
G�r�nt� belle�e yerle�ir. Birka� �ans�z insan i�in sonu� �l�mc�l olur. �lkel
korku sistemi ad� verilen bu bilin�siz tepki v�cudun tehlike alarm�d�r. �nsan�n
daha ne oldu�unu anlamadan e�ilmesini, atlamas�n� veya donup kalmas�n� sa�lar.
Sonra iki kar�� tepkiyi meydana getirir. Kork, ka�, panik veya kork, sava�,
�fke��..
���� Beyin, tehlikeye
evrim s�recinde programland��� g��ler do�rultusunda� tepki verir. Beyindeki yap�lar ve
devreler tarih �ncesi ilkel atalar�m�zdan gelir. Tehdide� verilen tepki tamamen i� g�d�seldir.. �o�unlukla da istem d���d�r. Beynimiz elektrik sinyalleri
ve kimyasallardan olu�an n�ro iletken denilen
karma��k bir bile�enle �al���r. Merkezi korku sistemi harekete ge�tikten sonra beyinci�e
otonom sinir sistemini devreye sokmas�n� bildirir ve n�ro
iletkenler hemen harekete ge�er. Ayr�ca hipotalamus
hipofiz bezine acilen hormon salg�lamas�n� bildirir. B�brek �st� bezleri kana
adrenalin g�nderilmesini sa�lar. Kan bas�nc� artar ve g�z bebekleri b�y�r.
Adrenalin y�kl� kan gergin kaslara dolarken, y�z donar, a��z kurur. Ka���
s�ras�nda serinlemek i�in v�cut b�t�n s�v�y� tere d�n��t�rd���nden ter basar.
������� Hayat�m�z�
tehlikeye d���rd���n� hissetti�imiz bir olayda sinir sistemimiz inan�lmaz
derecede harekete ge�er. �l�m veya ya�am enerjileri budur. Bu enerji bize en
zor ve en tehlikeli durumlarda hayatta kalabilmemiz i�in verilmi�tir. �yi ki
var. ��nk� en az�ndan bizi bu a��dan kurtar�yor. �
������������� A�a��daki Sorular�n Cevaplar�
Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
�� BEYAZDAN
�EKER�N �EKER KAMI�INDAN �RET�M� ( 45 Dk )
��eker kam���
bitkisinin patates gibi par�alara b�l�n�r. �eker kam���n�n �zerinde bir g�z
vard�r. �Bitki bu g�zden ��karak b�y�r.
�o�u b�lgede �eker kam��� y�ll�k olarak hasat edilir. Ancak Hawes�teki
�eker kam��lar�n�n olgunla�mas� iki ( 2 )y�l al�r. B�ylece daha �ok �eker elde
edilir. �eker kam��lar�n�n uzunlu�u da 10 metreyi bulur. Olgunla�mas�
tamamland�ktan sonra birka� dakika yak�l�rlar.�
Kam���n ve i�erdi�i �ekerin zarar g�rmemesi i�in ate� hemen s�nd�r�l�r.
Zengin toprak, bolca g�ne�, su ve iki ( 2 ) y�ll�k b�y�me evresi i�inde hektar
ba��na 120 ton y�kl� miktarda �eker kam��� elde edilir. Hasat edilen her 4.5 kiloluk �eker kam���ndan yakla��k 1kiloluk ham �eker
elde ediliyor. �eker kam��� fabrikaya girer girmez temizleme i�lemi yap�l�r.
Toprak, ta�, �ak�l ta�lar� ve di�er maddeler y�kanarak temizleniyor. Bu
temizleme i�lemine yo�un banyo ad� veriliyor. Elde edilen �ekerin� % 95�i ezilen liflerden elde edilir. Kuzey
Kaliforniya�da �eker i�lenip, �retiliyor.
��������� Her y�l
�retilmekte olan 35 milyon tonluk �eker, buradaki �eker pancarlar�ndan
sa�lan�yor. Buda d�nyadaki �eker �retiminin 1\4�i demektir. �eker pancar� ve
�eker kam��� farkl� i�lemlerden ge�se de nihayi
durumu ayn�d�r. �ki bitkiden elde edilen �eker aras�nda hi�bir fark yoktur.
Ancak yeti�tirilmesi ve i�lenmesi farkl�d�r. ��eker kam��� i�in� tropik iklim gerekliyken, �eker
pancar� i�in so�uk iklim gereklidir. �eker her zaman i�in global
bir g�� kayna�� olmu�tur. Tarladan fabrikaya �eker �retimi �ok masrafs�zd�r.
Kahvemize, �ay�m�za serpti�imiz �eker t�ketimin sadece %10-15�lik k�sm�n�
olu�turur. Geriye kalan %85-90�l�k k�sm�n� yiyecek i�ecek sanayi g�das�nda
kullan�l�r. ��lenmi� meyve ve sebzeler dahil �nemli
miktarda �eker i�erirler. �nsan hayat�n� uzatan bir anahtar g�revi de g�r�r.
Yiyecek olarak insanlara enerji ve zevk sa�lam��t�r. Arabalara yak�t
sa�lam��t�r.
AV,
AVCI VE HIZ �( 60 Dk )
������� Ak�ll�, h�zl� ve ac�mas�z, organize
olan katil balina denizlerdeki en yetenekli y�rt�c�lardan biridir. H�z i�in
tasarlanm�� ve �ld�rmeye programlanm��t�r. Ama sudaki h�z a��k okyanuslarla
s�n�rl� de�ildir. Su samurlar�n�n kaymalar�n� ve h�zla y�zmelerini sa�layan bir
mekanizmaya sahiptir. Uzun ve d�z kuyru�u pedal g�revi g�r�rken, esnek
omurgas�yla istedi�i �ekilde d�ner. Bu da su samuruna h�z ve atakl�k
kazand�r�r. �ok az yarat�k su samuru kadar hareketlidir. Bitmek t�kenmek
bilmeyen enerjileri ile oyun oynamaya devam ederler. T�pk� insanlar gibi. Bum
kadar enerji elde etmek i�in yemek yemek� zorundalar. V�cut
a��rl�klar�n�n 1\4�i kadar yemek yerler. Bu y�zden s�rekli olarak bal�k
avlarlar. Su samurlar� denizde suyun girmemesi i�in; burun ve kulaklar�n�
t�kayabilir. Kalp at��lar�n� yava�latarak su alt�nda 5 dakika kalabilirler.
H�z�n bir�ok boyutu vard�r. G�kte s�ra d��� bir h�zla u�an y�rt�c�lar vard�r ve
baz�lar� m�thi� bir h�zla suya roket gibi dalarlar. Ama d�nyan�n en
y�rt�c�lar�ndan �o�u tamamen farkl� y�ntem kullan�r. Hamle yapman�n refleksi,
okyanustaki en yava� bal�k olan denizat� bile en h�zl� ataklardan birine
sahiptir. Bunun gibi h�zl� silahlar vah�i do�ada olduk�a yayg�nd�r. K�sa,
t�knaz, komik bukalemun y�ce bir y�rt�c�d�r. Bu y�rt�c�, ani bir ivme g�c�ne
sahiptir.� Bukalemun uzun ve yap��kan
dilini uzatarak av�n� yakalar. Bu uzant�s�n� kasla sa�lar. 360 derece g�zlerini
hareket ettirebilir. D�nyada en h�zl� sald�r� yetene�ine sahip olan K�RP�KL�
ENGEREKT�R. Engerek standartlar�na g�re k���kt�r. Uzun deri alt�na giren i�ne
a�z�na benzeyen di�leriyle engerek zehrini ak�t�r. D�nyadaki en h�zl� y�lan
olan KARA VOLVA 4 metreden uzundur. G��l� bir zehre sahiptir.� Zehrin iki damlas� bir insan� �ld�r�r.
Avlanmak i�in tasarlanm�� ve �ld�rmek i�in programlanm��t�r. G�nd�zleri
avlan�r. Saatte
������� Baz� s�r�ngenler kayar, baz�lar�
sald�r�rken, baz�lar� da sadece ka�ar. Kertenkeleler, hatta timsahlar bile
so�ukkanl�, uyu�uk ��hretini karada h�zlanarak yalanlar. D�nyada en h�zl� ko�an
hayvan ��TALARDIR. Milyonlarca y�ld�r d�nyadaki en h�zl� yarat�klar her zaman h�zlar�n�
en y�kse�e ��karmak i�in tasar�lar�n� getiriyorlar. �o�u i�in h�z kurtulu�
demektir. ��nk� hayat bitmeyen bir kovalamaca, bir �l�m sava��d�r. D�nyadaki
her ekosistemde ya�amak i�in evrim ge�iren ve uyum sa�layan binlerce �rnek
aras�nda d�nyan�n en sert y�rt�c�lar� �zg�rce ko�ar. H�z i�in tasarlanm�� ve
�ld�rmeye programlanm��lard�r.
�LD�RMEYE
PROGRAMLANMI� HAYVANLAR VE B�TK�LER ( 75 Dk )
��������������
D�nyan�n en eski ve en kurak ��l� Nobibya�d�r.
Uzaydan bile ��plak ve kurak. Gece dondurucu so�u�u, g�nd�z dev bir sobay�
and�r�r. G�ney Afrika�n�n Atlantik k�y�s�na kadar uzan�r. Bombo� g�r�nmesine
ra�men burada bir�ok canl� ya�ar. Nobibya yandan
�arkl� y�lan� bu ac�mas�z ��lde �ok rahat ediyor. Y�lan�n gev�ek kumda hareket
edebilmesi i�in� yandan
�arkl� ilerlemesi gerekiyor. B�ylece y�zey �s�s�n�n 65 dereceye ula�t��� k�zg�n
kumda uygun bir bi�imde hareket edebiliyor. Bir yerde fazla kalsa y�lan
yanabilir. Bu y�lan�n b�y�k bir b�l�m� kuma de�miyor. B�ylece s�caktan
etkile�im azal�yor.� Ve hareket olana��
kazan�yor. Yandan �arkl� y�lan, ak�ama do�ru kum s�cakl���n� yitirirken hareket
etmesi g��le�ir. O nedenle kendisine kumun alt�na girerek av�n� yakalamak i�in
tuzak kurar. Yass� burunlu kertenkele de s�cakl�kla ba�a ��kmas� gerekir. Bu
nedenle kumun �zerinde s�rekli dans eder. Yandan �arkl� y�lan; g�rme, koku ve
duyma duyusuyla av�n� yakalar. Ani bir hamle ile zehrini av�na verir. Sonra av�n�
salar. Av birka� saniyede �l�r.
�������������
�ld�rmeye programlanm�� di�er hayvanlar� inceleyecek olursak; Mercan
resifin sualt� d�nyas� hem avc�, hem de av i�in zorlu bir ortamd�r. Labirente
benzeyen bu ortam yar�klar ve oyuklarla doludur. Dil bal�klar� kendilerini �ok
iyi kamufle ederler. Sadece g�zleri d��ar�da kalacak
�ekilde kumun alt�na yerle�ir. G�zler birbirinden ba��ms�z hareket eder. O
y�zden fark edilmeleri zordur. Fener bal���nda da oltaya benzer y�zge�leri
vard�r. Bu y�zgeci bir olta gibi kullanarak av�n� yakalar. Hipap
kurba�as�n�n her parma��n�n ucunda k���k dokuna�lar� vard�r. Kurbanlar�n� a��z
bo�lu�una dokuna�lar� ile birlikte �ekerler. Ahtapot da �ok zeki bir omurgas�zd�r.
�ok geli�mi� bir beyni ve sinir sistemi vard�r. Katil vantuzlar�yla av�n�
yakalar. Ahtapotlar bulunduklar� yere g�re �ekil ve renk de�i�tirerek her yere
k�sa s�re uyum sa�lar. Dereler ve tatl� sularda s�ra d��� bir katil vard�r.
Beyni olmayan, sadece sinir sistemi mevcuttur. Bu canl� su polipleridir. Av�n�
dokuna�lar�yla yakalar. Dokuna�lar�nda zehir h�creleri vard�r. Yeni Zelenda�da ma�aralarda ya�ayan mantar sine�i larvas�
yeti�kinli�inde bir �ey yemez, ama larva halinde doymak bilmez. Bu larva y�ld�z
k�mesine benzer s�v� salg�layarak av�na tuzak kurar. Bitkilerde en iyi kamufle edilmi� katillerdir. Bunlar etoburdur. S�rahi
�i�ekleri kokular�, renkleri ve nektarlar�yla av�n� etkiler. Etobur bitkilerden
en korkun� olan� sinekkapan�d�r. Kapanlar�yla avlar�n� yakalarlar. Kapanlardaki
dikenler av�n hapis olmas�n� sa�lar.
��������������� Gizli
katillerin d�nyas�nda kamuflaj sayesinde kurbanlar,
avc�lar�n� g�remiyor. Gizli katiller i� ba��nda. Bunlar�n hayatta kalabilmesi
i�in �ld�rmeye programlanm�� olmas� gerekir.
1.�ld�rmeye programlanm�� hayvanlar avlar�n� nas�l
yakal�yor?
2. Katil hayvanlar nerelerde ya�ar?
3. Bitkilerde katil �zelik ta��rlar m�?
4. Bitkilerin en tehlikeli olan� hangisidir?
5. Bu katil canl�lar�n hayatta kalabilmesi neye ba�l�d�r?
KOCA S�NAN'IN
HAYATI ( 80 Dk )
������������������������
14.Y�zy�ldan 16. y�zy�la gelene kadar imparatorlu�un Anadolu ve
Rumeli�ye k�k salmas� s�reci i�erisinde Osmanl� Mimarisi �slup arama
i�erisindeydi. Kanuninin saltanat� ile birlikte g�c�n�n doru�una ula�an Osmanl�
Sinan�la mimaride m�kemmelli�i yakalad�. Tasarlad��� kemerler y�zy�llarca
Osmanl�ya su ta��d�. �n�a etti�i k�pr�ler 400 y�l� a�k�n s�re sadece k�y�lar�
de�il, ge�mi�le gelece�i birbirine ba�lam��t�r. Onu b�y�k k�lan eserlerinin
zamana direnmesi ve o eserleri in�a ederken ortaya koydu�u riayettir. K�lt�r
tarihinin b�y�k simgelerinden biridir. B�y�k bir ba�ar�ya imza atm��t�r.
Estetik ve matematik g�c�n� birle�tirerek onlarca k�pr� ve kemer in�a etmi�tir.
1554�te Ba�lay�p, on (10) y�lda tamamlad��� K�rk �e�me Su Yollar� b�y�leyici
g�zellikleriyle bug�n �stanbul�dan su ihtiyac�n�n b�y�k bir b�l�m�n�
kar��lamaya devam ediyor. Mimar Sinan sa�laml��a zerafeti
de eklemi�tir. Mimar Sinan Kanuni Sultan S�leyman zaman�nda yirmi sekiz (28)
y�l Ba� Mimar olarak kalm��t�r. O muhte�em S�leyman d�neminin ihti�am�n�,
yapt��� an�tlarla zaman�n �tesine ta��yan bir el�iydi. Kendisine �aheser
yaratma imkan� sunan padi�aha kar�� son bir g�revi
vard�. Bu g�rev, onun t�rbesini in�a etmekti.
������������������ �����Mimar Sinan emrinde �al��t��� �� sultan;
Kanuni, 2.Selim ve 3.Murat ad�na in�a etti�i yap�lar kadar d�nemin �st d�zey
y�netici ve sultanlar�n aileleri i�in �izdi�i bina etti�i tasar�mlarla da
Osmanl� Mimari gelene�i i�inde ����r a�an eserler ortaya koydu. Edirnekap� Mihrimah Camii, Sinan��n en g�zel camilerinden birisidir.
Tarih yere batan�n son noktas�d�r. Cami mimarisinde belirgin �emalar �zerinde
�al��t�. D�rt ayakl� tek kubbeli camiler, D�rt ayakl� yar� kubbeli camiler,
alt� ayakl� kubbe denemeleri Sinan��n bir�ok kez yeniden d�nd��� ve her
defas�nda �zellikler kazand�ran �emalard�. Sinan i�in mimarl�k sadece estetik
ve matematik bir meydan okuma i�i de�ildi. O g�z al�c� bir d�nemde yeti�mi� ve
�a��n�n mimari sorunlar�na ��z�m �retmenin �tesinde yeti�mi� ve �a��n�n mimari
sorunlar�na ��z�m �retmenin �tesinde devlet k�lt�r�n�n gelece�e b�rakaca��
miras�n sorumlulu�unu omuzlar�nda hisseden bir ustayd�. Mesle�ine duydu�u sayg�
kadar, insanlara duydu�u sevgi de �al��malar�nda itici g�� olu�turdu. Koca Mimar,
1588�de hayata g�zlerini yumdu�unda geride bir faniye kolay kolay
nasip olmayacak bir miras b�rakt�. Her yap�s�nda yeni bir �ey s�yledi. Y�llar,
as�rlar ve nesiller ge�ti ama Sinan varl���yla bu co�rafya da s�z�n� dinletmeye
devam etti.
�L�P D�R�LENLERDE
Z�H�N VE BEYN�N FARKLI �ALI�MASI ( 50 Dk )
������������������
�l�m bir ill�zyondur. Beynin i�levi durduktan
sonra zihnin i�levinin devam etti�i belirtiliyor. Beyin bilincin ve hat�ralar�n
�reticisi konumundad�r. Beyin zihni �retmekle kalm�yor, ayn� zamanda da
alg�l�yor. Bu bir devrimdir. Ara�t�rmac�lar, �l�mden d�nmenin �l�m�n hangi
a�amas�nda yer ald���n� merak ediyorlard�. Yap�lan deneylerle insanlar,� normalden daha h�zl� ve daha net
d���nd�klerini ifade etmi�lerdir. Ayr�ca insanlar�n �o�u, kendilerini huzurlu
ve ne�eli hissettiklerini s�ylemi�lerdir. Evrende bir b�t�n olmu� gibiydiler.
V�cutlar�n�n d���na ��kt�klar�n� hissetmi�lerdir. Trans halinde iken ise,
yak�nlar�n�n yan�na gittiklerini s�ylemi�lerdir. Kimse �ld�n demiyor, sen
kendin fark ediyormu�sun. Her �eyi tamamen hat�rlayabiliyormu�sun. Ge�mi�te ya�ad�klar�n�n en ufak ayr�nt�s�na kadar. �l�mden d�nmek
a��klamas� �ok zor bir kavram, a��klamas� da zor. �l�mden 8 saniye sonra
beyinde hareket olmaz. Beyin durdu�u anda di�er aktiveler sona erer. E�er devam
ederse, beyin ile zihnin farkl� hareket etti�i sonucuna var�l�r. Beyinin i�levi
durduktan sonra beyin i�levini hala s�rd�rebiliyor. Kalp durmu�sa beyin
kesinlikle i�levini yitirir. �nsan�n hat�rlayabilece�i hi�bir �ey olmaz. ��nk�
beyin durdu�u anda olaylar� haf�zaya alma i�levini de kaybetmi�tir. S�z konusu
bilgiler bir anlamda beynin d���na depolan�r, daha sonra da haf�za b�lgelerine
yerle�tiriliyor olabilir. �l�mden d�nmek baz� hayatlar� de�i�tirirken, baz�
bireylerde hayal edemeyecek �eyleri ya�amalar�na imkan
vermi�tir.�
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
B�L�MSEL A�IDAN
C�NSELL�K VE SEKS ( 80 Dk )
�������������� �����Her
canl�n�n yapmaya programland��� bir olgudur cinsellik. U�runda sava�maya hatta
�lmeye bile de�er. Cinsellik ya�am�n kendisinden daha �nemlidir. Di�i peygamber
b�ce�i cinsel partnerini yiyece�e d�n��t�rmeleriyle
tan�n�r. Pasifik somonlar� yumurtlamak amac�yla nehrin �st k�s�mlar�na ��kmak
i�in her �eylerini verirler. Ba�ard�ktan sonra da �l�m� beklerler. Evrim,
say�s�z nesiller boyunca yaz�lm�� bir hikayedir.
Genlerimizin devam� ise; o hikayenin bir par�as�. Biz
insanlar� atalar�m�za ba�layan bir olgudur. Cinsellik ve genler, davran�� ve
evrim.
��������������������
Seks nedir? Seks ya�ama �ans�n� artt�rmak i�in �e�itlilik yarat�r. Erkek
ve di�iler farkl� �eyler isterler. �ri yumurtalara kar��� k���k sperm, kaliteye kar�� miktar.
Bunlar cinsiyete kar�� sava��n evrimsel k�kleridir. Bu sava�; t�rlerin
geli�imi, g�r�n�� ve davran��lar� ile ilgili �ok �eyi a��klayabilir. Seksin
evrimsel �nemini ilk fark eden Chars Darwin�dir. Erkek ile di�inin rol� her zaman ayn� de�ildir.
Di�iler erkekleri s�namak, en iyi spermleri ve en iyi genleri elde etmek i�in
se�im yapar. �remelerin ba�ar�l� olmas� do�ru se�imi yapmalar�na ba�l�d�r. �o�u
erkek di�ilerin istedi�i gibidir. Di�ilerin erkekleri tabi tuttuklar� g��,
dayan�kl�l�k hatta �l�m s�navlar� yavrular� i�in bir hayat sigortas�d�r. Bu
erkekler sadece bir sperm bankas�d�r. Vah�i seks d�nyas�nda evrimsel g��;
do�an�n �l�mc�l di�ilerinin elindedir.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
A�DAN Z�YE
BAKIRIN TAR�H� VE KULLANIKM ALANLARINDAK� DE�ER� VE ��LEN��� ( 44 Dk )
������ Elektri�i, suyu
ve s�cakl��� iletiyor. Bedenimizi onsuz hayatta kalam�yor. M�zi�i onumla
duyuyoruz. G�zlerimiz onunla g�r�yor. Sayesinde ta� devri bitti ve bilgi �a��na
gelindi. Bu �ok y�nl� k�rm�z� metal teknolojimizin vazge�ilmez bir par�as�d�r.
Bak�r metalinin gemi yap�m�nda da �nemi b�y�kt�r. Elektrikle �al��an gemilerde
kablolar bak�rla kapl�d�r. Bu kablolar ate�leme sisteminde kullan�l�yor.
Geminin alt�ndaki boyada da bak�r kullan�l�yor. Denizden kirlenmemesi
i�in.� Geminin i�indeki deniz suyu
sistemleri i�in, borularda bak�r ala��m� ile kaplan�yor. Bu sistemlerin
paslanmas�n� �nl�yor. Bak�r, pervanedeki ala��mda da kullan�l�yor. B�ylece
kullanma �mr� uzuyor. Geminin denizle temas eden b�lgelerinde de tercih edilen
bir metaldir.� ��nk� tuzlu suyun
a��nd�rma g�c�ne dayan�kl�d�r. Bak�r su ile temas eder etmez �st�nde oksit
tabakas� olu�ur. Deniz suyu ar�tma sistemleri de bak�r-nikel ala��m�ndan
yap�l�yor. ��nk� paslanmaya dayan�kl�d�r. Bu ala��m�n % 70�i bak�r, % 30�u da
nikelden olu�ur. Nikel bak�r� sa�lamla�t�r�r. Direnme g�c�n� artt�r�r.
G�n�m�zde her yerde bak�r mevcuttur. Telefonumuzda, bilgisayar�m�zda hatta
v�cudunuzda bile bak�r vard�r. Elektrikli motor ve� borularda kullan�l�r.
����������� Bak�r
insano�lunun on bin ( 10.000 ) y�l �nce ke�fetti�i ilk metallerden biridir.
�lkel insanlar ortada dola��rken metal bir par�a g�rm��ler ve �ok kolay �ekil
ald���n� fark etmi�lerdir. G�n�m�ze kadar bu metal de�erini s�rd�rm��t�r. Bak�r
%100 d�n��en metallerden biridir. Geri d�n���len bak�r elektrik kablolar�
d���nda her yerde kullan�labilir. ��nk� geri d�n���m� saf olarak elde
edilmiyor.����
���
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
KAFADAN
BACAKLILARDA D�L ��RENME YETENEKLER� ( 65 Dk )
�������������� ��lgin� g�z al�c� yarat�klar supya, ahtapot ve
m�rekkep bal���n� da i�eren kalabal�k bir grup olan kafadanbacakl�lar veya sefalapod, salyangoz gibi ilkel omurgas�zlar�n yak�n
akrabas� olan kafadanbacakl�lar s�radan s�m�kl� b�cek de�illerdir. Son derece
geli�mi� beyinleri, m�kemmel g�rme yetenekleri, g��l� vantuzlar�n bulundu�u
dokuna�lar� vard�r. Ancak en ilgin� �zellikleri ileti�im kurma yetenekleridir.
Baz� kafadan bacakl�lar, karma��k g�rsel i�aretler ve v�cut diliyle adeta
birbirleriyle konu�uyorlar. Resif sufyalar� p�r�lt�l�
derileri ile mesaj al�r ve verir.
VAMP�R KIZLAR KAN ��ER
( 56 Dk )
� Tarihte kan i�me rit�eli (atinle) �g��
kazanma ve tanr�lar� doyurma a��s�ndan hayati bir rol oynuyordu. Hayat�n �nemi
olan kan kimileri taraf�ndan sihirli g��leri oldu�u i�in ilgi �ekmi�tir. Baz�
insanlar i�in kan i�mek s�radan bir olayd�r. G��ebe Massa �obanlar� b�y�kba�
hayvanlar�ndan temin ettikleri kan� i�erler. Vampirler hayali karakterler gibi
yarasa d�n��mez ve sonsuz bir ya�ama sahip de�ildir. �nsanlar kan�na susam��
bir yap�ya sahiptirler. Vampirizm Amerika�da h�zla
yay�lm��t�r. Kendisini vampir olarak ilan eden y�z ( 100 )kadar ki�i mevcuttur.
Bunlar kan i�me arzusuna sahiptirler. Onlar kan�n vazge�ilmez bir duygu
oldu�unu, ayr�ca ba�kas�n�n kan�n� i�menin seksten daha g�zel bir duygu oldu�unu
savunuyorlar. T�bbi bir bisturi ile derin yara a�madan kan� i�ebildikleri gibi
enjekt�r ile de kan alabildiklerini s�ylemi�lerdir. Enjekt�r ile kan alma
y�nteminin �ok temiz ve g�venilir bir metot oldu�unu savunmu�lard�r. Hayali
kahramanlar� taklit ederek ba�ka d�nyaya ait olduklar�n� ifade
etmi�lerdir.� Tehlikeli boyutlara
ula�abiliyor. �eytan�n o�lu olarak bilinen Drakula
kurbanlar�n�n kan�n� asla i�memi�tir. Kurbanlar�n� kaz��a oturtmu�tur. Bunun
bir sanat tarz� oldu�u ileri s�r�len bu ya�am tarz� hala baz� insanlar
taraf�ndan benimsenmektedir. Garip ve fantastik bu g�r�nt�ler, insano�lunun vampirizmi bir alt k�lt�r olarak Amerika�ya yerle�tirmesi
g�r�nt�lenmektedir.
CAMDAN
OKYANUS MONTEREY KOYUNDA D�NYANIN EN MUHTE�EM AKVARYUMU ( 60 Dk )
��������� Bun akvaryum
bize olu�umundan bu yana okyanusu ara�t�rmak ve anlamak i�in yolculuklara
�nc�l�k etmi�tir. Akvaryum tehdit alt�nda olan hayvanlar�n korunmas� i�in �n
safhada m�cadele etmektedir. Bir ( 1 ) milyar galondan fazla su i�eriyor.
D�nyadaki en b�y�k deniz g�sterimlerinden biri 1984�teki a��l���ndan bu yana 40
milyon ziyaret�isi gelmi�tir. Bu rakam Newyork, Paris,
Londra, Roma, Losenceles ve Berlin�in n�fus say�s�n�n
toplam�ndan fazlad�r. Onlar� buraya 35.000 bitki hayvan �e�idi �ekti. Burada
bulunan hayvanlar�n �o�unun kendine has anlat�lacak hikayesi
var. �rne�in anemonlar gibi. Bunlar�n sonsuza kadar ya�ayabilece�i ve
ya�l�l�ktan hi� �lmeyece�i d���n�l�yor. Denizanalar�, okyanuslardan d�� uzaya
yollanm�� ender yarat�klardan. �eki� kafalar, bunlar Kuzeye ve G�neye olan
g��lerinde d�nyan�n manyetik alanlar�n� takip edebilirler. Deniz ku�lar�n�n da
kafeslere ihtiyac� yok. Bunlar vah�i ortamda �ok �ekingen �zelliklere sahiptir.
D�nyan�n ilgisi �eken �zellikle bir hayvan var. ��te o hayvan, b�y�k beyaz
k�pekbal���d�r. Yakla��k
1. Monterey Akvaryumu ka� �e�it
canl� bar�nd�r�r?
2. Monterey Akvaryumunun
�zellikleri nelerdir?
3. Monterey Akvaryumunda bulunan
canl�lar�n ya�am�n� devam ettirmelerini sa�layan g�� nedir?
4. Kelp yosunu orman� akvaryuma
nas�l bir �zellik sa�lar?
5. Monterey Akvaryumu ziyaret�i
bak�m�ndan ra�bet g�r�yor mu?
S�PER M�KROPLAR ( 45 Dk )
����� 14. Y�zy�lda 50
milyondan fazla Kara Veba hastal���ndan �lm��t�r. Bug�n T�berk�loz ve Tifo her
sene 2.5 milyondan fazla insan�n �l�m�ne neden oluyor.
Vir�slerde birlikte h�zla yay�l�yor ve y�k�c� etkiler yarat�yorlar. Ancak
vir�slerden farkl� olarak bakteriler, do�al antibiyotik �zelli�i yaratarak
hastal�klarla sava��yorlar. Bakteriler canl� organizmalardan e�siz bir
familyad�r. Bitki yada hayvan de�illerdir. Yuvarlak,
dal�ms�, spiral �ekilleri vard�r. Bir�o�u b�l�nerek �rerler. En b�y�kleri yar�m
milimetre uzunlu�undad�r. Bir�o�u g�r�nmez. Faydalar� zararlar�ndan daha fazlad�r.
A�z�m�zda milyonlarcas� ya�ar. Tenimizde de milyonlarcas� ya�ar. Bakterilerin
�o�u midemizdeki asitle yok ediliyor. Bakteriler bizim ilk atalar�m�zd�r.
Fotosentez yapmak i�in g�ne� �����n�, oksijeni ( O ), karbondioksiti ( CO2 )
kulland�lar. Plastik, demir, petrol, n�kleer art�k vb. �ok �ey yerler. Do�adaki
zararl� at�klar� bu sayede yararl� hale getirmi� olurlar. Antikor �reterek
b�t�n hastal�klardan kurtulmay� sa�layan g�ne�in g�c�n� kullanarak, fotosentez
yaparak canl�lara besin ve oksijen sa�layan bu s�per mikroplar, insanl���n k�sa
saltanat� yok oldu�unda da var olacaklard�r.
�������������
A�a�lar�n azalmas�, mercanlar�n yok olmas� avc�lar�n yok olmas�na buna
ba�l� olarak da ekosistemdeki dengenin bozulmas� ortaya ��km��t�r. Deh�et
verici hastal�klar yay�lm��t�r. Venez�ella�da daha �nce hi� bot bulunmam��t�r.
Vadi sel taraf�ndan de�i�tirilmi�tir . Tek kalanlar
birka� masum hayvanlard�r. Do�an�n dengesi tam olarak bozulmu�tur. Kazan� ise
sadece Venez�ella halk�na sa�lad��� elektriktir. Selden �nce g��l� ve etkili
bitkiler ve �e�itli hayvanlar ya��yordu. Her canl�n�n ekosistemde b�y�k bir
rol� vard�r. Bu ekosisteme hakim olan g��l�, h�zl� ve
vah�i avc�lar vard�. Besin zincirinin ortas�nda bulunan maymunlar vard�.� Bunlar a�a� tepelerinde ya�arlard�. G�n�m�zde
ise buras� ilgin� bir �ekilde sessizdir.�
B�y�k avc�lar�n yok olmas�yla, avlar b�y�k bir y�k�m yaratm��t�r.� Sistem ��km��t�r.� Sellerin olu�turdu�u k���k adalar, b�y�k bir
�neme sahip de�ildir.� Bu insanlar�n
vah�i ortama m�dahale ettikleri t�m ortamda ger�ekle�iyor. ��nk� sistem, denge
bozuluyor.� Ayr�ca bir bitki t�r�n�n de
g�zlemlenmi�tir.� Ancak yap�lan
ara�t�rmalar,� bu bitkilerin yok
olmas�n�n nedeninin k�resel �s�nma, iklimin de�il, habitattaki hayvanlar�n yok
olmas�yla ilgili oldu�unu anlam��lard�r. Eskiden bizlere kar�� onlar durumu
vard�. Art�k b�y�k avc�lar k���k alanlarda, daralan habitatlarda s�k���p kald�.
Bir zamanlar korku salan hayvanlar, art�k insanlar�n ele ge�irmi� oldu�u
tehlikeli bir d�nyaya g�zlerini a��yor. Art�k s�z konusu olan
b�y�k avc�lar�n hayatta kal�p, kalamayaca��. Bir zamanlar onlar varken
ya�ayabilir miyiz diye sorarken, �imdi ise; onlar yokken ya�abilir miyiz diye
soruyoruz. Venez�ella�da ve t�m d�nyada� uzmanlar vah�i hayvanlar�n ekosistemin
yap�s�nda ve fonksiyonunda �ok �nemli rol oynad�klar�n� belirtmi�lerdir.
� D�nya b�y�k toz
f�rt�nalar�na, yang�nlara, volkanik p�sk�rmelere ve bir tsunamiye
sahne oldu. T�m d�nya �s�n�yor. Bunun nedeni de biz insanlar�z. 2006 y�l�nda
50�nin �zerinde b�y�k deprem, 70�den fazla tayfun ve kas�rga ayr�ca 19 �l�mc�l
hortum meydana geldi. D�nyan�n 2006 y�l�nda ya�ad��� en b�y�k sa�l�k sorunu,
iklim de�i�ikli�i, d�nyan�n ate�i giderek y�kseliyor. Nedeni; atmosferdeki
metan ve CO2 gazlar� ile battaniye etkisi yarat�yor ve g�ne�ten gelen �s�y�
tutarak gezegenin s�cak kalmas�n� sa�l�yor. Bu gazlar do�ru oranlarda bulundu�u
zaman bize yarar sa�l�yor. Onlar olmasa d�nyada buzdan ve kayadan ba�ka bir �ey
olmazd�. Ancak insanlar k�m�r ve petrol gibi fosil yak�tlar yakarak her y�l
atmosfere fazladan 7 milyar ton CO2 sa�l�yor. Yeti�kin bir a�a� y�lda yakla��k
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
��TALAR ��FT��LER�N
HAYVANLARINI AVLIYOR ( 60 Dk )
��italar �ift�ilerin
de�erli hayvanlar�n� avlamalar�ndan b�km��lar. �italar �u an �ok �ans�zlar.
��nk� �ift�iler g�r�r g�rmez ate� ediyor.�
G�ney Afrika�daki �italar�n say�s� binin ( 1000 ) alt�na d��m��t�r. O
y�zden onlar�n hayatta kalabilmesi i�in m�cadele ediliyor. G�ney Afrikal�
bir�ok av hayvan� �ift�isi av olarak satmak �zere hayvan yeti�tiriyor.� Ancak �italar �ift�ilerin arazilerine giriyor
ve bu de�erli hayvanlara sald�r�yor. �itan�n her ���n� �ift�ilerin cebinden
��k�yor. �italar karadaki en h�zl� hayvanlard�r. �italar 3 saniyede saatte 80
kilometrelik h�za ula�abilir. Ferrari�den bir saniye daha �abuk h�zlan�yorlar.
Bu h�zla ko�arken kuyruklar�n� d�men olarak kullanarak 90 derecelik d�n��
yapabiliyorlar. Her ad�mlar� 6-
D�NYANIN
CANLILARIN GEL���M�NE EV SAH�PL��� YAPI�ININ B�L�MSEL HAYAT
�H�KAYES� ( 130 Dk )
����� D�nya gezegeni
benzersizdir. 1/3�i kara, 3/2�si sudur.
������� D�nyan�n
ba�lang�c�nda radyoaktif uranyum ve potasyum par�ac�klar� b�y�k oranda
bulunuyordu. Bu par�ac�klar�n bozulmas�yla olu�an s�cakl�k d�nyay� uzun s�re
boyunca a��r� s�cakl�kta tuttu. Bu par�ac�klar, Kelw�n��n
hesaplar�n� kar��t�rm�� olmas�na ra�men sonunda d�nyan�n ger�ek ya��n� ortaya
��karmak i�in gerekli olan ipucunu sa�lad�lar. 20. y�zy�lda nadir olarak
bulunan radyoaktif uranyum par�ac�klar� bir araya getirilerek ilk atam
bombalar� �retildi. Gezegenin ya��n� do�ru olarak hesaplamak i�in radyoaktif
par�ac�klar� kullanacaklard�. D�nyan�n ya�� �nce 1�e sonra 3�e daha sonra 4.5 milyar y�la ��kt�. D�nyam�zda kabul edilen ya� 4.5 milyar y�ld�r. 4.5 Milyar y�l �nce d�nya, milyonlarca
say�daki gen� meteorun �arp��mas�yla �ekillendi.� S�cakl�k o kadar y�ksekti ki, gezegenin
y�zeyi erimi� bir okyanustu.� Son 4.5 milyar y�l boyunca d�nya inan�lmaz bir yolculuk
yapt�.� Var oldu�u zaman i�erisinde
gezegenin �evresi �ok b�y�k de�i�imler ge�irdi. Hayat�n ba�lamas�ndan itibaren
bu de�i�imler bir�ok y�nden hangi organizmalar�n ya�ayaca��n� ve hangilerinin
yok olaca��n� belirledi. E�er bu hareketli ge�mi�, gelece�e ���k tutuyorsa
ya�am ve �zellikle de insanlar daha �ok m�cadele verecekler. D�nya bize ne
veriyorsa onunla ba�a ��kmam�z gerekiyor.
EVREN� D�NLEYEN
TEKNOLOJ�LER VE EVRENDE BA�KA CANLI VAR MI? ( 45 Dk
)
������� Radyo ve televizyon sinyalleri d�nyam�zdan s�zarak derin
uzay bo�lu�unda ilerliyor. Baz� insanlar eskiden uzayl�lar�n bizi ziyaret
etti�ini d���nmektedir. Evren bizim alg�layamad���m�z kadar b�y�k ancak bizim
uzay� seyretmemiz m�mk�n. Uzayda bulunmas� ihtimal canl�lar�n ara�t�r�lmas�
gerekir. STE ara�t�rmas�, son 20 y�ld�r devam ediyor. �imdiye dek binlerce
y�ld�z tan�nd�. Bu yeni tesisle STE Enstit�s� 20 y�l i�inde milyonlarca y�ld�z�
ara�t�rabilecek. Teleskopun kapasitesiyle 205 y�l�nda uzayl�lar� duyaca��z.
Yaln�z olmad���m�z�, 2020-205 y�l� aras�nda ��renece�iz. Bir�ok bilim adam�
uzayl�larla irtibat kurmakta tedbirli olmam�z gerekti�ini savunuyor. Son 100
y�ld�r radyo sinyalleri yay�yoruz. Sinyaller ���k h�z�yla gezenden d��ar�
s�z�yorlar. Bir g�n oralarda zeki bir hayat olursa burada olaca��m�z�
bilecekler.
� Gezegenimiz
canl�d�r. Antarktika k�y�lar�ndan, Afrika d�zl�klerine kadar b�y�k g�zellikler
bar�nd�r�r ve �a��rt�c� derecede �e�itlidir. Fakat karanl�k bir y�n� de vard�r.
D�nyadaki hayat y�rt�c�l�kla, rekabetle ve vah�etle doludur. 65 Milyon y�l �nce
tropik bir kumsal. Hayatta kalma m�cadelesi devam ediyor. Trodomdik
tip dinozorlar kumsalda avlan�yorlar. �lkel deniz ku�lar� bal�k av�ndan
d�n�yor. Dalgalar�n hemen alt�ndaki tehlikeli suda kaplumba�alar y�z�yor. En
h�zl� ve en atik olan hayatta kal�yor. B�t�n canl�lar gibi onlar da nesillerini
devam ettirebilmek i�in �aba sarf ediyor. Tehlikeli olmas�na kar��n
kaplumba�alar yuva ya�mak zorunda.� Bu
kadim ya�am sava��nda her zaman kazananlar ve kaybedenler olmu�tur. Yani
hayatta kalanlar ve �lenler. Ama lanetlenenler kaplumba�alar de�il, dinozorlard�.
Bug�n dinozorlar�n ya�ad���n�n tek kan�t� fosil kemiklerdir. Fakat hayat devam
ediyor. D�nya son 65 milyon y�l i�inde �ok de�i�ti. Kaplumba�alar tropik
kumsallara yumurtalar�n� b�rakmaya devam ediyor.� De�i�meyen tek �ey ise; ya�am sava��d�r.
Y�llar boyunca bir�ok hayvan denizi terk edip karada ya�amaya ba�lam��t�r. Dinozorlar
d�neminden bu yana timsahlar �ok az de�i�ime u�rarken, ku�lar �ekilden �ekle
girmi�tir. Memelilerde hem fiziksel hem de davran�� bak�m�ndan �e�itlilik
g�stermi�tir. D�nyadaki ilk canl�lar ortaya ��kt��� zaman ba�layan tam 4 milyar
y�ll�k evrim sava��n�n zaferini kazanm�� gazileridir. Ya�am dram�n�n oyuncular�
hep ayn� kalmaz, zaman i�inde zay�f olan yenilerken, g��l� olan kazanm��t�r.
Sava��n kurallar� �ok kat�d�r. Di�erlerinin kazanmas� i�in baz�lar�n�n
kaybetmesi gerekir. Ancak bu sava�tan galip gelenler aile soy a�a�lar�n�
s�rd�rebileceklerdir. Ba�ar�n�n s�rr� nesilden nesile
aktar�ld�k�a ya�am devam edecektir. Baz� iskeletler g�zle g�r�l�r derecede
benzerlikler ta��r. Ku�lar, k�pekbal�klar� ve kaplumba�alar g�r�n��lerindeki
farkl�l�klara ra�men benzerdirler. Afrika�daki k�pekler di�er k�peklerden
farkl�d�r. K�peklerin her biri pek �ok a��dan farkl�d�r. Buna k�rklerinin
�zerindeki desenler de dahildir. D�� g�r�n��leri
genleri arac�l���yla ebeveynlerden gelir.�
Kal�t�m yolla ge�en ba�ka �zellikler de vard�r. Hayatta kalabilmeleri
i�in gerekli olan avlanma d�rt�s� bile do�umdan itibaren programlanm��t�r.� Sadece iyi avc�lar hayatta kalabilir. S�r� de
bir tek dominant erkek vard�r.�
Kuyru�undaki g�ze �arpan beyaz �izgileri yavrular�ndan baz�lar�nda da
g�r�lebilir.� Hayvanlar�n yap�s�n�n her
ayr�nt�s�n� genler belirler. Baz�lar� son zamanlarda de�i�ikli�e u�ram�� olsa
da �o�unun k�keni eski zamanlara dayan�r ve nesiller boyu s�regelmi�tir.
������ �lk hayat nas�l
ba�lad�? Hayat�n ba�lang�c�n� olu�turan ilk genler nas�l ortaya ��kt�?� 4Milyar y�l �nceki ilkel d�nya; oksijenden (
O2 ) mahrum, oksit bir hava vard�. Erimi� lavlar denizi zararl� hale getirdi.
Buna ra�men bu ko�ullar hayat�n temellerinin at�lmas� i�in son derece uygun bir
ortam olu�turdu. Kimyasallar ya�mur gibi ya��yor, radyasyon ve ultraviyole
���nlar� gitgide organik bir �orbaya d�n��m��t�r.� Sonra bu kaostan
d�zen ve karma��kl�k ��kt�. �ok e�siz bir spiral �eklinde molek�l meydana
geldi. Kendini kopyalamas�, yok etmesinden daha h�zl�yd�. Bu nedenle �o�almaya
ba�lad�. ��te hayat�n k�keni buydu. Kendini h�cre duvar�nda korumaya ald���
zamanda gezegeni de�i�tirecek ya�am olu�maya ba�lad�.� 3.5 Milyar y�l �nce h�creler g�ne�in
enerjisini bir yerlerinde hapsettikleri zaman hayat �i�ek a�maya ba�lam��t�.
Okyanuslar�n basit bitkilerle ve onlar�n olu�turdu�u �rt�yle kaplanmas� ve
tortular�nda �zerini �rtmesiyle d�nyan�n ilk canl� eserleri olu�tu. Stomolidler. Bu 90 cm�lik
tepecikler hayat�n geli�imindeki doruk noktas�d�r. Fakat at�klar sayesinde
d�nya ger�ekten de bi�im de�i�tirdi. Yani oksijenle ( O2 ). Bu gaz ozon
tabakas�n�n olu�mas�n� sa�lad�. B�ylelikle d�nyan�n ultraviyole ���n�ndan
korunan ya�am b�y�k ilerleme kaydetti. Ba�larda oksijen salg�layan bitkiler,
oksijen t�keten canl�lar taraf�ndan yenilme tehlikesi ile kar�� kar��ya kalm��lard�r.
Terliksi hayvan gibi tek h�creli olu�umlar, bitkilerle beslendi. 2 Milyar y�l
�nce bu ilkel hayvanlar g�n�m�zde otlayan hayvanlar�n ayn�s�n� yapt�. Yani
bitkileri sindirmek i�in oksijen kulland�lar. Basit organizmadan g�n�m�zde var
olan bu canl� �e�itlili�ine nas�l ula��ld�? Ayn� h�crelerin i�birli�i yap�p bir
araya gelmesiyle geli�im ba�lad�.�
H�creler uzmanla�maya ba�lad���nda ya�am ilerleme kaydetti.� �ift h�creli, ya�am art�k �ekillenmeye
ba�lad�. Derinlerde yer alan genlerle ilerleme sa�land�. Embriyo geli�tik�e
baz� genler h�creler ne yaparsa kontrol etmeye ba�lad�. Bu �zel genlerin ortaya
��kmas�yla birlikte v�cutlar b�l�mlerine ayr�ld�. Art�k evrim ba�tan aya�a
�ekil almaya ba�lad�. Tam 500 milyon y�l �nce ya�am yeni ve karma��k formda yer
almaya ba�lad�. O zaman ki t�rlerin �o�u, g�n�m�ze dek s�regelmi�tir. Denizin
dibinde halkal� solucanlar dola��yordu. Ya�am daha detayl� bir hal alm��t�.
Sert iskeletleri ve oynak eklemleri olan yeni ve tuhaf bi�imli hayvanlar ortaya
��kmaya ba�lad�. Daha iyi g�zler, ba�ar�l� v�cut sistemi meydana getiren genler
ortaya ��kt�. Dinamik hayvan t�rlerinin ortaya ��kmas� ve birbirleriyle
beslenmesiyle birlikte ya�am�n h�z� artt�. Savunma hayati bir �nem ta��mas�yla
omurga ve di�ler olu�tu. 90 Cm�den daha uzun olan
eski denizlerin ba� belas� anakolamis. Bu b�y�k
y�rt�c�n�n g�n� say�l�yd�. Yerini Pikaya alm��t�r. Bu
k���k canl� bizim omurgal�lar�n atas�d�r. Pikayan�n
kaslar�n� destekleyen omurgas� vard�. Hafif ve �evik yap�s� sayesinde
kilometrelerce ka�abiliyordu. Pikaya�n�n ya�ad���
d�nemdeki denizde hala omurgas�zlar h�k�m s�rmekteydi. Pikaya�n�n
omurgal� soylar� da hayatta kalmay� ba�arm��t�r. Bir k�sm� da evrimle�ip, bal�k
olmu�tur. Bal�klar daha parlak ve h�zl� olurken say�lar� da �ok artm��t�r.
Kemikleri, omurgalar� ve di�li �eneleri oldu.�
Deniz �ok daha tehlikeli bir yer haline geldi. Okyanuslar canl�larla
dolup ta�arken, el de�memi� kara hala i�gal edilmemi�ti.� Bu durum 450 milyon y�l �nce de�i�ti.
Denizdeki ya�am d��ar� yay�lmaya ba�lad�. Ankal� yenge�leri ilk karaya ��kan
canl�lard�r. K�rkayaklarda ilk kara hayvanlar� aras�nda yer al�r. Yine akrepler
de ilk karaya ge�en canl�lard�r. Omurgas�zlar ilk karaya ��kan canl�lard�r.
Daha sonra �ift ayakl� hayvanlar karaya ge�mi�lerdir. Ancak �ok b�y�k enerji
gerekti�i i�in fazla ileriye gidemediler. B�cekler daha ileriye kadar
gidebildi. Bunlar hat�r� say�l�r �ekilde de�i�im g�stermi�lerdir. Yeni genlerin
�retiminde farkl� canl�lara d�n��t�ler. Kanatlar� ��kt�. Art�k ya�am havay� da
fethetmeye ba�lam��t�r.
HAB�L
VE KAB�L��N H�KAYES� ALLAH ( C.C )�NUN KAB�L�N KARDE�
KAT�L� CEHALET�NE KUSURSUZ �CABET� ( 100 Dk )
������ Habil ile
kabilin hikayesi, kutsal kitapta insan� en �ok
etkileyen hikayelerden biri. D�nyada ilk insan �l�m�n� anlat�yor. Ayn� zamanda ilk cinayet. Bir karde� di�erini �ld�r�yor. Tanr�n�n bir karde�i di�er karde�e tercih etmesi. Her �ey
Tanr�n�n Adem ile Havva�y� cennetten kovmas� ve
onlar�n iki �ocuk yapmas�yla ba�lar. �lk do�an �ocuklar� Kabil, �ift�i oluyor. Gen� karde�i ise bir �oban. �ki karde�te ��krediyor. �ki
karde�te adaklar�n� sunuyorlar. Kabil kendi ekinleriyle tanr�ya ula�maya
�al���yor, Habil ise, Tanr� ad�na kendi s�r�s�nden ilk do�an kuzuyu kurban
ediyor. Tanr� Habil�in ada��n� kabul ediyor. G�r�n�r bir sebebi olmadan Kabili�in ada��n� red ediyor� Kabil daha
ba�ar�l� olan karde�ini k�skan�yor. Bunun �zerine Kabil karde�ine k�z�yor ve
sald�r�yor, sonra �ld�r�yor. �ncil�de Kabilin karde�ini �ld�rmesiyle Tanr�
taraf�ndan lanetlendi�ini anlat�l�yor. Onu sonsuza kadar yuvas�ndan kovuyor ve
d�nyada yaln�z ba��na dola�maya mahkum ediyor. En
sonunda Kabil Cennet bah�esinin do�usundaki Nod
�lkesine yolculuk ediyor.� Bir daha
yuvas�na asla d�nm�yor.
������ Ara�t�rmalara
g�re Habil, temiz bir kalbe sahip, Kabil ise, �eytani duygulara sahip oldu�undan� tanr�
taraf�ndan d��lanm��t�r.� Kabil�in Habil�e
kini ise; k�z karde�i ile evlenmek istemesi. Asl�nda karde�ini �rnek alaca��
yerde ona kin beslemi�tir. Karde�ini �ld�rmesini ise; i�indeki �eytan
s�ylemi�tir. �l�m kavram�n� ona tan�tm��t�r. �eytan Kabil�e �eytani d���ncesini
yapt�rd�ktan sonra Havva�ya o�lu Habil�in �ld���n� s�ylemi�tir. Havva �l�m�n ne
oldu�unu �eytana sormu�tur. �eytan ise �l�m�; bir daha yemek yememek, ya�amamak
birlikte olamamak diye tan�mlam��t�r. Bunun �zerine Havva feryat ederek
a�lamaya ba�lam��t�r. Yery�z�nde ilk keder, g�z ya�� bu hikaye
ile ba�lam��t�r. G�mme olay� da Kabil�in Habil�i Tanr�dan saklamak i�in topra�a
g�mmesi ile ba�lar. Kabil, Habil�i sadece �ld�rmekle kalmay�p, bir d�nyay� da
yok etmi�tir. ��nk� Habil�in soyuna da son verilmi�tir. Kabil�in k�z karde�i
ile evlendi�i, bir o�ul sahibi oldu�u, bir �ehir kurdu�u ve medeniyetin �����n�
yakt��� belirtiliyor. Habil ile Kabil�in hikayesi
g�n�m�z i�in b�y�k bir �nem ta��r. ��nk� ilk keder, ilk ac�, ilk ba���lama
g�n�m�ze kadar ula�m��t�r.
Birka� bin ( 1000 ) y�l i�inde yeni bir buzul �a��
ba�layabilir. Uzaydan g�k ta�lar� d��ebilir. Be� ( 5) milyar y�l sonra g�ne�
geni�leyip �l�rken, d�nya y�zeyini de�i�tirip, denizleri buharla�t�rabilir.
D�nya ya�an�lmaz hale gelecektir. Ya kal�p �l�r�z. Ya da terk edip hayatta
kal�r�z. Bu bir evrim yasas�d�r. Ya de�i�irsin ya da �l�rs�n. Bu �ok zor bir m�cadele. Uzaya do�ru ilk ad�mlar at�ld�
bile. Ancak insano�lu hayat�n� s�rd�recekse, bu ad�mlar yeterli de�il.� Uzay yolculu�u ve kendi v�cudumuz yeniden
icat edilmek zorundad�r. ��nk� y�ntemler yeterli de�il. Gelecekte insan
embriyosunda yap�lar bir de�i�iklikle Mars�n d���k oksijenli ortam�nda
ya�ayabilecek insan yaratma olas�l��� var. Galaksinin uzak k��elerini ke�fetmek
i�in ak�ll� robotlar g�nderilecek. �nsan �rk� evrim ge�irip, yar� insan, yar�
makine yeni t�rlere d�n��ebilir. Bu bilim kurgu de�il, bilimsel ger�ektir. Bu
insan �rk�n�n ya�ayabilece�i b�y�k ser�venler olabilir. 200-300 Y�l sonra
Mars�ta ya�anabilecek. Bu sadece k�sa s�rede ge�erli olacakt�r. G�ne� �ld���nde
uzaklara g�ne�in �tesine gidilecek.� Yeni
robotlar ve yeni teknolojiler geli�tiriliyor. Yak�n bir gelecekte y�ld�zlara
ula�abilecek projelere ad�m at�lacak. Y�ld�zlara ula��ld���nda yeni t�rlerin olu�aca��
ve t�m evreni ara�t�racaklar. Kesin olarak g�r�l�yor. Gezegenimiz zamanla �yle
bir hal alacak ki, art�k ya�an�lmaz hale gelecek. B�yle olunca da bizlerde yeni
ya�am yerleri ke�fetmeliyiz. Muhtemelen gelecekte 200-300 y�l sonra insanlar
Mars�ta ya�ayacak. ��nk� Mars�ta insanlar�n ya�am�n� devam ettirmeleri i�in
gerekli karbon ( C ), oksijen ( O ) ve hidrojen ( H ) bulunmaktad�r.
DEPREMLER VE NEDEN� ( 45 Dk )
�������������
Depremlerin �o�u tektonik plakalar ad� verilen yer kabu�unun devasal
plakalar�n hareketi ile olu�ur. Plakalar kar��l�kl� gerildi�inde �ok b�y�k bir
bas�n� olu�ur. Plakalar �arp���r. Bir plaka di�er bir plakan�n alt�na girerse
yak�nla�an plaka depremlerine neden olur.�
Deprem de a���a ��kan enerji,�
onun b�y�kl��� ile de�erlendirilir. B�y�kl�k ne kadar �oksa a���a ��kan
enerjide o kadar �ok olur. E�er plakalar yanal d�zlemde yer de�i�tirirse bi�im
de�i�tiren fay depremleri olu�ur.�
Depremlerin ortaya ��kma nedeni; zeminin s�v�la�mas�, sismik yans�ma ve
yang�nlard�r. Her y�l birka� milyon depremin gezegeni sallad��� tahmin
edilir.� Bunlar�n �o�u hissedilmeyen
sars�nt�lard�r. Fakat y�lda en az bir defa d�nyan�n herhangi bir yerinde b�y�k
bir sars�nt� olu�ur. Bir depremde ortaya ��kan ilk dalgalara �nc�l ya da � P �
dalgas� denir. Bu dalgalar zemini sallar, cam� titretirler. Birka� saniye sonra
ise; art�� ya da � S � dalgalar� ortaya ��kar. Bunlar depremin enerjisinin
b�y�k bir k�sm�n� ta��rlar ve en y�k�c� sismik dalgalard�r. G�l veya deniz gibi
su �zerinde �ehir kurulursa, bu t�r yerle�im yerleri de olas� depremlerle kar��
kar��yad�r. ��nk� zemin s�v�la�mas�n�n olmas� ka��n�lmazd�r. Su yataklar�,
sismik dalgalar� �eker ve �iddetli bir deprem olmas�na neden olur. E�er
kendimizi ve �ehirlerimizi var olan tehlikelere kar�� haz�rlamazsak, o zaman
cehennemi ya�ar�z. D�nya n�fusunun yar�s� �ehirlerde ya��yor. Milyonlarca
�ehrin y�zlercesi depreme tehlikeli �l��de yak�n. Hepsi i�in yer alt� bombas�
�al��maya devam ediyor.
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
��
FRAVUN KRALLAR VAD�S�
( 68 )
��� Fravun Vadisi M�s�r�n ba�l�ca krallar�n�n g�m�ld��� yerdir.
1.Seti, Ramses, 3.Tutmotiz
buraya g�m�lm��t�r. Bu sadece Fravunlar�n hikayesi de�il, ayn� zamanda buray� in�a eden binlerce
i��inin, �l�m�n ve h�rs�zl���n, y�k�m�n ve yeniden ke�fin �yk�s�d�r.� Yap�m�ndan� 3500 y�l sonra krallar vadisi
benzersiz �yk�s�n� anlat�yor. Krallar vadisinde tam 62 mezar bulunmu�tur.
Hepsinde maddi hazineler bulunmasa da bilgi a��s�ndan her biri servet
de�erindedir. Vadi y�zeyinin alt� mezarlarala
doludur. Pek �o�unda� ise Tutankanun dan� daha �nemli Fravunlar
g�m�lm��t�r.Bu Fravunlar de�erli e�yalar� ve
hazineleri ile birlikte g�m�l�yorlard�. Nedeni; d�nya hayat�ndan g�venle ��k�p,
tanr�lar aras�nda yerini alabilmesi i�in dikkatlice tasarlanm�� yap�lard�r. Bu
mezar tek bir amaca hizmet eder. Bu vadiye cesedi mumyalanm�� bir �ekilde alt�n
maskesini takm�� olarak gider ve bir mucizeyle yeniden canlan�r
inanc�ndad�rlar. Bu s�ra d��� olay b�y�lerin, sihrin,� dualar�n yard�m�yla mezarlar�n i�inde
ger�ekle�ir.� Mezar saraydan daha
�nemlidir. Saray da hayatta iken ya�an�r. Ama mezarlarda
sonsuza dek.� Bu nedenle krallar
de�erli e�yalar�yla g�m�l�yorlard�. Hepsi ebedi ya�am i�indi. Krallar vadisi
eski M�s�r��n tam kalbinde Vally�in Bat� K�y�s�nda
yer al�r. Sadece
�una ba�lam��t�r. �nce mumyalama
i�lemine ba�lanm��t�.� Mumyalanma nedeni,
�ld�kten sonra geri dirilmeye inanmalar�ndand�.�
Mumya bedeni koruyucu �zelli�e sahipti. Mumyalama i�lemi 70 g�n
s�r�yordu.� Bu olduk�a zor ve karma��k
�al��mayd�. �nce v�cut suyu al�n�yordu.�
Sonra t�m organlar ��kar�l�yordu.�
Vadi 500 y�l boyunca krallar�n mezar� olarak kullan�ld�. Krallar
vadisinin g�nde 5000�den fazla ziyaret�isi vard�r. Bu oran �n�m�zdeki y�llarda
ikiye katlanacakt�r.
�������� Vadinin
gelece�i belirsiz olabilir. Yeni ke�ifler olduk�a insanlar buraya gelmeye devam
edeceklerdir. Kayalar�n alt�nda daha neler var� kimse bilmiyor.���
A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
B�Y�K
PATLAMAKURAMINA NASIL ULA�ILDI�ININ M�KROSKOB�K VE MAKROSKOB�K B�L�MSEL �YK�S�
( 130 Dk )
����
���� 13.7 Milyar y�l
�nce evreni harekete ge�iren gizemli bir olay olmu�tur. B�y�k patlama. Her atomun, her y�ld�z�n ve her galaksinin g�rkemli do�u�u. �amandan
bilim adam�na� b�y�k
patlaman�n �tesi. B�y�k patlama kozmik bir evrim teorisidir. Evrenin nas�l
evrimle�ti�ini anlat�r. Bilimin evrenin do�u�unu a��klamak i�in ihtiya� duydu�u
bilgileri sa�layam�yor.� B�y�k patlama
asl�nda geni�leyen evrenin ta kendisidir. G�rd���m�z, duydu�umuz, tad�n�
ald���m�z her �ey i�te bu sonu�tur. 13.7 Milyar y�l �nce evren atomun en k���k
par�as�ndan bile daha k���kt�. �nan�lmaz derecede k���k.� Sonra bir �ey oldu. Biranda birden hepsi
geni�ledi. ��te her �ey b�yle ba�lad�. Var olu�un ilk an�. �imdilerde buna
b�y�k patlama diyoruz. Bug�n profesyonel g�kbilimciler, b�y�k patlama teorisi
�zerinde b�y�k tart��malar y�r�t�yor. Ancak bu tart��malar �ok �nce ba�lam��t�r.
Daha b�y�k patlamay� kimse duymam��ken, daha kimse g�klerin ne oldu�unu
bilmezken, Antik Yunanl�lar, matemati�i kullanarak en bariz kom�ular�m�z olan;
g�ne� ve ay ile ilgili detayl� bilgilere ula�m��lard�r. Antik yunanl�lar ayr�ca
iki tip y�ld�z oldu�unu fark etmi�lerdir. �o�u sabit, k���k ve birlikte hareket
eden y�ld�zlar, k���k bir k�sm� ise; daha b�y�k ve rastgele hareket edenlerdir.
Bunlar gezegenlerdir. Yunanl�lar sadece be� gezegen g�rebilmi�lerdi ve bunlara
tanr�lar�n ad�n� vermi�lerdir. G�n�m�zde onlar� Romal�lar�n� verdi�i isimlerle biliyoruz. MERK�R,
VEN�S, MARS, SAT�RN VE J�P�TER�D�R. Evrenin merkezinde de�iliz ama onun
i�indeyiz. Ona aidiz ve onu anlamaya �al���yoruz. Koperning,
Newton, Einstein, Wilson bize sonsuz bir yapbozun par�alar�n� sundular.
Resimdeki yerimizi bulmam�za yard�m ettiler. Hepimiz biyolojik olarak
birbirimize, kimyasal olarak d�nyaya ve atomik olarak da evrene ba�l�y�z.
�A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
�� �����
�� BEYAZDAN TUZ �RET�M� ( 45 Dk )
����������������������
Ewary Adas� Madeni Amerika�n�n en eski
madenidir. Meden tuzdan olu�an bir da��n alt�nda
a��lm��t�r. Tamam� tuzdan olu�an 14.000 metrelik kubbesi ile Everest�ten daha
y�ksektir.� 1898 Tarihinde a��lm��t�r.
Toprak alt�nda ola�an�st� miktarda tuz vard�r. �zellikle de Birle�mi� Devletler
(BD) 150 milyon y�l �nce Kuzey Amerika�y� �evreleyen deniz geriye geni� tuz
yataklar� b�rakarak buharla�m��t�r. Tuzun �zeri zamanla tortu tabakas�yla
kaplan�r. Tuz yataklar� kilometrelerce �teye uzan�r. Ancak tuz tektonik
hareketlerle s�k��t�r�ld���nda yukar� do�ru hareketlenen bir maddedir. Ba�ta Ewary Adas� olmak �zere Luizana
ve Teksas�ta yer alan y�zlerce tuz kubbesinin tamam�
milyonlarca y�l devam etmekte olan bir jeolojik bask�dan olu�mu�tur.� Patlay�c� sistemi ile tuz elde edilir.� Birle�ik Devletler de ( BD ) her y�l �retilen
k�rk ( 40 ) milyon ton tuzun sadece % 4�� yemeklerde kullan�l�r. Tuz,
14.000�den fazla i�lemde kullan�l�r. En� �ok bilinenlerinden biri buz ��z�c�
�zelli�i. Amerika�da �retilen tuzun % 20�si kaygan yollara serpi�tirilir ve �ok
miktarda tuz suyun sertli�ini k�rmak i�in kullan�l�r. T�m d�nyada �retilen
tuzun �o�u kimya end�strisinde t�ketilir. Tesislerde i�lenen tuz, onu olu�turan
elementlere ayr��t�r�l�r. Sodyum ( Na ) ve klora (
Cl2 ). Bu iki madde plastikten, deterjana, oradan zehirli gazlara kadar her
alanda kullan�l�r. Tuz antik �a�lardan beri de�i�ik ama�lar i�in
kullan�lm��t�r. M�s�rl�lar�n �l�leri mumyalamalar�ndaki gizli form�l�n ana
maddesi tuzdur. Tuz elde etmenin en yeni metotlar�ndan biri de deniz suyu ya da
nehir suyunu geride sadece tuz kalana kadar kaynatmakt�r.
��������������������� Tuz
fiziksel olarak ihtiya� duydu�umuz, birinci derece de ba��ml� oldu�umuz bir
maddedir. G�zya��, ter ve kan�m�zdaki tuz olmasa konu�amaz, yiyemez, nefes dahi
alamay�z. Deniz suyunu g�ne� alt�na buharla�maya b�rakarak tuz elde etme
y�ntemi bug�n hala kullan�lmaktad�r. Tuz �ift�ili�i ad� verilen bu y�ntem tuz
�retimi i�in en g�zel yoldur. Tuz �retmenin di�er bir temiz y�ntemi de sol�syon
madencili�idir. Bunu a��r� tuz havzalar� olu�turur. Yemeklerde kullan�lan
kaliteli tuz, bu y�ntemle elde edilir. Tuz benzersiz koruyucudur. Sa�l���m�z�n,
yiyeceklerimizin, alt�n�m�z�n ve gelece�imizin muhaf�z�d�r. Gelecekte ��phesiz
g�steri�li bu mineralden yararlan�lmaya devam edilecektir.
�� ���A�a��daki Sorular�n Cevaplar�
Filmin Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
1.
Tuzun
b�y�k b�l�m� nereden, hangi madenden �retilir?
2.
Tuz
elde etme y�ntemleri nelerdir?
3.
�Yemeklerde kulland���m�z tuz hangi y�ntemle
elde edilir?
4.
Tuzun
canl�lar �zerindeki rol� ve �nemi nedir?
5.
Tuzun
kullan�m alanlar� nerelerdir?����
�� D�nya uzayda
s�z�len dev bir kaya ve su k�tlesidir. Bildi�imiz hi�bir gezegene benzemez.
��nk� ya�am� destekleyen tek gezegendir. Evrende sahip oldu�umuz, s���nd���m�z
tek limand�r. D�nya sanki bizim i�in yap�lm��. Bize i�ecek su, yiyecek g�da ve
soludu�umuz havay� sunuyor.� Buras� bizim
tek evimizdir ve ya�amam�z tek ona ba�l�d�r. Her �ey bir toz ve gaz bulutuyla
ba�lad�. Bilim adamlar� bu toz ve gaz b�lgelerine molek�ler bulut diyor. Bu
bulutlar d�nyadaki bulutlara benzemez. 4.5 Milyar y�l �nce toz bulutu ��kerek
g�ne� sistemimizi yaratt�. G�ne�i, gezegenleri ve d�nyay�.
Yeni� olu�maya ba�layan
tehlikelere maruz kald�. G�ne�ten sars�lan par�ac�klardan
olu�an f�rt�na. Buna g�ne� r�zgar� denir.� G�ne� r�zgar�ndaki
par�ac�klar yery�z�ndeki canl�lara zarar veren bir t�r radyasyondur. Yo�un bir
g�ne� f�rt�nas� astronotu �ld�rebilir. D�nya ilk olu�urken gezegene �arpan
maddelerin a���a ��kard��� enerji,� �s�
�retti. Is� �yle yo�unla�t� ki kayalar bile eridi. Ergimi� d�nyadaki en hafif
elementler y�zeye ��karken, demir dahil en a��r
elementler merkeze do�ru batt�. Burada ergimi� bir �ekirdek olu�turdular. ��te
bizi g�ne� enerjisinin zararlar�ndan koruyan bu demir �ekirdektir. D�nyan�n
olu�umu dramatik ve �iddetli bir s�re�tir. Daha sonra gezegeni eritecek kadar
b�y�k bir �arp��ma meydana geldi. Ay d�nyan�n ezeli arkada��. Y�zy�llard�r
nereden geldi�i merak edilmi�tir. D�nyaya b�y�k bir gezegen �arpt�. Uzaya �ok
say�da par�alar yay�ld�. Bu par�alar disk �eklinde birle�tiler. Uzaydaki ba�ka
cisimleri de i�ine alarak ay� olu�turdular. Ay�n olu�mas�, d�nyan�n olu�mas�nda
kilit olayd�. D�nya insan�n ya�am�na uygun hale geldikten sonra, yani so�umaya
ba�lad�ktan sonra, i�ecek su ve soluyacak hayata d�n��t�kten sonra ilk �nce
dinozorlar a���a ��kt�. Bir felaketle yery�z�nden silindiler. Daha sonra ilk
insan ortaya ��kt�. D�rt ( 4 ) milyar y�ldan fazla s�r�d�. Ama dondurucu toz ve
gaz tabakas�ndan, evrendeki tek s���naca��m�z liman� yaratt�. Evimizi, d�nyay�.
�A�a��daki Sorular�n Cevaplar� Filmin
Ayr�nt�lar�n da Vard�r:
�� �
ANNE KARNINDA �NSAN
YAVRUSUNUN HAYAT D�NG�S� ( 90 Dk )
������������ Erke�in
testisleri her saniyede 1000 sperm �retir. Spermin kalitesi erke�in ya�am
standartlar�na ba�l�d�r. E�er sigara i�mez, alkol almaz, s�cak banyo yapmaz ve
dar i� �ama��r� giymezse daha g��l� spermleri olur. �nsanda en k���k h�cre olan
sperm �ok k�sa bir yolculuk yapar. Dakikada