M�knat�s�n Teknolojide
Kullan�m Alanlar� 45 Dakika
M�knat�slar bilgisayarlardan cep telefonlar�na kadar her t�rl�
teknolojide �nemli rol oynarlar. �ekerler, iterler ve modern teknolojiyi ak�l
almaz boyutlara ta��rlar. Arabalardan cep telefonlar�na, h�zl� trenlerden ileri
teknoloji uzay mekiklerine kadar her yerde m�knat�slar vard�r. Do�an�n kar��
konulmaz g�c�n� bar�nd�r�rlar ve kullan�ma sunarlar. Bilindi�i gibi
m�knat�slarda iki kutup vard�r; kuzey (+) ve g�ney (-) kutuplar�. �ki
m�knat�s�n ayn� kutuplar� kar�� kar��ya gelirse birbirlerini iterler, z�t
kutuplar� kar�� kar��ya gelirse birbirini �ekerler. Bu �zellikleri kullan�larak
h�zl� trenler saatte 160 km h�za ula�abiliyor. ��yle ki vagonun alt�nda bir
m�knat�s bulunuyor. Raylarda ise elektrom�knat�slar bulunuyor. Vagon �ekim
alan�na girdi�inde elektrom�knat�s kutbunu de�i�tirir ve b�ylece ak�mda
de�i�ir. Buda �ekim g�c�n�n itim g�c�ne d�n��mesine neden olur. Bu senkronize
bir �ekilde yap�l�rsa vagonda s�rekli bir ivme olu�ur. Bu kutup de�i�imini
bilgisayarlar milisaniye i�erisinde yap�yor. Bu sayede vagon ba�lang��tan 160
km h�za 7 sn de ula��yor. Elektrom�knat�s, ad�ndan da anla��laca�� gibi
bu i�levini elektrik ile sa�layan m�knat�st�r. �rne�in bir �iviye tel sar�larak
bir bobin olu�turulur ve bu bobine ak�m uygulan�rsa teller �zerinde bir
manyetik alan olu�ur ve �ivi m�knat�s g�revi yapar. Ak�m kesilirse �ivi bu
�zelli�ini kaybeder. M�knat�s �ekim g�c�n� etraf�nda olu�turdu�u manyetik alan
ile sa�lar. Bu alan kuzey kutbundan ��k�p g�ney kutbundan giren daireler
�eklindedir. M�knat�s demir ve demir benzeri olan kobalt ve �eli�i �eker.
�ekim alan� a��s�ndan se�icidir. Bu se�ici g�� demire uyguland���nda demirde de
m�knat�s �zelli�i olu�ur. M�knat�slar unutulmu� teknoloji harikalar�ndand�r.
Her yerde onlar� kullan�r�z ama g�rmedi�imiz i�in i�levlerini fark etmeyiz. Bu
m�knat�slar aras�nda en b�y��� ayaklar�m�z�n alt�ndaki d�nyam�zd�r. D�nya dev
bir m�knat�st�r. Merkezindeki erimi� demir dev bir manyetik alan olu�turur. Bu
alan kuzey kutbunda ba�lar ve k�reyi �evreler. Sonunda g�ney kutbuna d�ner. Bu
g�r�nmez g�� bizi g�ne�in ve �ok uzaktaki y�ld�zlar�n g�nderdi�i �l�mc�l
radyasyon r�zgarlar�na kar�� korur. Manyetik alan
teorisi tarih �ncesi �a�lara kadar gidiyor. �ki bin y�l �nce antik yunanlar ve
antik �in uygarl��� birbirinden ba��ms�z olarak d�nyan�n do�al tek m�knat�s�n�
ke�fetti. Bu ta� daha sonra magnetit yani m�knat�s
olarak adland�r�ld�. �inli mucitler bu s�ra d��� ta�� parlat�lm�� pirin�ten
yap�lm�� bir aletin par�as� olarak kullan�yordu. Ka��k �eklinde yap�lm��
m�knat�s serbest olarak d�nyan�n manyetik alan�na g�re hareket ediyordu. Bu
insano�lunun m�knat�s� radikalde ilk kullanma alan�yd�. Bu alet pusula ad�n�
ald�. M�knat�s�n olu�turdu�u manyetik alandan yani iki farkl� kutup aras�ndan
su veya bir bobin ge�irilirse elektrik ak�m� olu�ur. Bu sayede elektrik
�retilebiliyor.
A�a��daki
Sorular�n Cevaplar� Filmin Ayr�nt�lar�nda Mevcuttur.
- M�knat�s�n kullan�m alanlar�
nelerdir?
- Elektrom�knat�s nedir?
- M�knat�slar h�zl� trende nas�l
kullan�l�r?
- Hayvanlarda manyetik alan ve
m�knat�s�n varl��� nas�ld�r?
- M�knat�s �ekim g�c�n� nas�l
sa�lar?
- M�knat�s hangi maddeleri �eker?
- D�nya �zerindeki manyetik alan
nerden kaynaklan�yor ve bize ne yararlar� vard�r?
- �lk m�knat�s ne zaman bulundu
ve m�knat�s�n olu�umu nas�l oldu?
- Pusulan�n �al��ma mekanizmas�
nas�ld�r?
- Elektrik �retiminde m�knat�s
nas�l kullan�l�r?
- Gelecekte m�knat�slar�n hangi
alanlarda kullan�lmalar� hedefleniyor.?
- Ge�mi�ten bu g�ne m�knat�slar
nas�l de�i�ti?
�aban DO�AN E��T�M
B�YOLOJ� 4. SINIF